سالاۋاتتى ءومىردىڭ جارشىسى

(قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ قۇلاگەرى ءالىم اناپيانوۆ جەتپىس جاستا)

جاقسى ادام جارىق شام سەكىلدى، اينالاسىنا جارىق بەرىپ تۇراتىن. جاقسى ادامدارمەن كەزدەسكەندە باسىڭداعى بار ماسەلەڭدى كەيىن ىسىرىپ قويىپ، جاقسىنىڭ ايتقان عيبرات سوزدەرىنەن ۇيىپ تىڭداپ، جاڭىڭا شيپا العانداي بولاسىڭ. سونىمەن قاتار ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىڭ ارتىپ، بويىڭا شابىت پايدا بولادى. مىنە، سونداي جاننىڭ ءبىرى ءالىم ءىليياس ۇلى اناپيانوۆ.

ءالىم اعامىز اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي، سوزبەن سۋرەت سالىپ، وي تۇيەتىن، پاراسات پايىمى جوعارى، ءبىلىمى تەرەڭ، بايتاعى كەڭ ارداقتى تۇلعا.

قاشان كورسەڭ ومىرگە سەرگەك، ءجۇزى نۇرلى، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن بەرىك ۇستايتىن ءالىم اعامىزدىڭ بەت-بەينەسى، ءومىر جولى جاس ۇرپاققا ۇلكەن-ونەگە. «تۇلپار بولار جىلقىنىڭ تۋىسىنان بىلەسىڭ» دەگەندەي، ءالىم ءىلياس ۇلى اناپيانوۆ بالا كەزىنەن وقۋعا زەرەك، جازبا ونەرىنە قۇشتار، سپورتقا جاقىن بولىپ وسكەن ەكەن. تۋىپ وسكەن كەزىندەگى تالدىقورعان وبلىسى، گۆارديا اۋدانى قوعالى اۋىلىندا مىنەزى بىرتوعا ءجاسوسپىرىم ءوزى قاتارلى قۇربى-قۇرداستارىنا سىيلى بولىپ وسەدى. سپورتقا قۇمار ول بالداۋرەن بالا كەزىنەن باستاپ-اق سپورتتىڭ ۆولەيبول، گاندبول، فۋتبول، باسكەتبول، جەڭىل اتلەتيكا مەن شاڭعى سپورت تۇرلەرىنەن ءبىرىنشى رازرياد شەبەرى اتانادى.

بىردە كەزەكتى اۋداندىق جارىستا توپجارعان بالاعا ايماقتىق گازەتتىڭ رەداكتورى حاليل قارپىقوۆ تۋرنير تۋرالى ماقالا جازۋىن ءوتىنىپ سۇرايدى. وسىلايشا بولاشاق جازۋشى، جۋرناليست اۋداندىق «كراسنوە زناميا» گازەتىنە تۇڭعىش رەت ماقالاسى جاريالانادى.

ورتا مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن، ءالىم ءىلياس ۇلى زامانداستارىمەن بىرگە اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتانادى. نوۆوسىبىردە اسكەري مىندەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ ءوزىنىڭ جازۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. ديۆيزيانىڭ «نا بوەۆوم پوستۋ» گازەتىنە جازعان ماقالاسىنا ءدان ريزا بولعان ديۆيزيا كومانديرى دارىندى جاستى اسكەري بولىمشەدە تۇراقتى تۇردە باسىلىپ شىعىپ تۇراتىن باس گازەتىنە جۇمىسقا الدىرادى. سودان ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ىسىلىپ شىققان ول ديۆيزيا گازەتىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ارميادان تۋعان ەلگە ورالعانشا قىزمەت ەتەدى. «التىن قاي جەردە جاتسا دا جىلتىرايدى»، دەگەن وسىلاي شىعار ءسىرا.

جازبا ونەرىنىڭ مايتالمانى بولىپ شىڭدالىپ توسەلۋىنە اسكەردە العان تاجىربيەسى مەن كومديۆتىڭ بەرگەن مىنەزدەمەسى اقجولتاي بولىپ الدىنان جارىلقاپ، س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە جوعارى وقۋعا تۇسۋگە زور سەپتىگىن تيگىزسە كەرەك. ايتۋلى ءبىلىم شاڭىراعىن  تامامداعاننان كەيىن ءالىم اعا ەڭبەك جولىن اۋداندىق  «كراسنوە زاناميا»، سوسىن ىلە اۋدانىنىڭ «يليچ جولى»، «لەنينسكايا سمەنا»، (ەكسپرەسس ك) گازەتتەرىندە ءتىلشى بولىپ باستايدى. سوسىن جۇرە كەلە ءومىرىنىڭ 27 جىلىن تابان اۋدارماي ارناعان «ۆەچەرني الماتى» گازەتتەرىنىڭ بەلدى ءتىلشىسى، باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قالتىقسىز قىزمەت اتقارعان. سونىمەن قاتار «Proسپورت كازاحستان»، «مەگاپوليس» پەن «سپورت» (Sport.kz) گازەتتەرىندە ەڭبەك ەتىپ، قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ اقبەرەن ءجۋرناليسى اتانادى.

نەگىزى «سپورت» گازەتىنە كەلۋىنە سەبەپ بولعان سول كەزدەگى ايتۋلى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، «قايرات» فۋتبول كومانداسىنىڭ 1960 جىلدارداعى اتى ايگىلى فۋتبول شەبەرى البەرت پاۆلوۆيچ كراسنوۆ بولعان ەكەن.  وسىلايشا، سول كەزدەردەگى گازەتتىڭ باس رەداكتورى سماتبەك تورەبەكوۆتەرمەن ۇزەڭگىلەس بولىپ، قويان-قولتىق ءبىر رەداكتسيادا جۇمىس ىستەپ، ەل سپورتىنىڭ جەتىستىكتەرىن قالامىنا ءتۇسىرىپ وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن ورىن الار وتكىر ماقالا، وچەرك، ەسسەلەر جازىپ وتىرعان. سونىمەن قاتار ءالىم ءىلياس ۇلىنىڭ ەلدەگى تارالىمى مىقتى «سپورت» گازەتىندە 2001-2004 جىلعا دەي باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەنىن دە تىلگە تيەك ەتە كەتكەن ورىندى بولار.

ءالىم اناپيانوۆ قازاقستان سپورتى تۋرالى 20 تارتا كىتاپ جازىپ شىعارعان ەكەن. ءالىم اعامىز ورىس تىلىندە جازسا دا قازاقتىڭ رۋحى، نامىسى، سالت-ءداستۇرى شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا اينالعان. ءاربىر كىتابىن قولعا الساڭىز سپورت سالاسىنداعى ءتۇرلى تەرميندەرگە تاپ بولىپ، تانىمدىلىققا باعىت العان تىلگە جاتىق شىعارمالارمەن سۋسىندايسىز.  سونىمەن قاتار توعىسقان تاعدىرلار، ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ ءومىر جولدارى مەن سپورت سالاسىنىڭ ءتۇرلى-شىتىرمان  وقيعالارىن قىزىعا وقىپ زور عيبرات الۋعا بولادى.

جۋىردا عانا اۆتوردىڭ «دينامونىڭ» 100 جىلدىعىنا وراي باسىلىپ شىققان تاريحي كىتابى وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ، سپورت قۇمار قاۋىمنىڭ باس بارماقپەن باعا بەرگەن كىتاپتىڭ ءبىرى بولدى.

ءالىم ءىلياس ۇلى افينا-2004 جانە بەيجىڭ-2008 وليمپيادالارىنا بارىپ، قازاق ەلىنىڭ نامىسىن قورعاعان سپورتشىلاردىڭ مەرەيلى جەڭىستەرىن قالامىنا ءتۇسىرىپ جازىپ شىعارعان. بەلگىلى قالامگەردىڭ ءوز كوزىمەن كورگەن الامان جارىستارداعى كەسكىلەسكەن كەزدەسۋلەر مەن تارتىسقا تولى وقيعالار باسىلىپ شىققان كىتاپتارىنان بايان ەتىلەدى.

حاديستە: «سەندەردىڭ جاقسىلىقتارىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋمەن بىرگە، ىزگىلىكتى ءىس قالدىرعاندارىڭ»، دەيدى. ءالىم اعامىز سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ءومىرىنىڭ ۇرانى ەتىپ العان ادام. جىل سايىن تۋعان ەلىنە بارىپ، قازىردە ارامىزدا جوق بىرگە وقىعان جان دوستارىنىڭ قۇرمەتىنە وراي، فۋتبولدان ءداستۇرلى تۇردە جارىستار ۇيىمداستىرىپ، باعالى سىيلىقتاردى اۋىلداستارىنا تارتىپ بەرىپ، داستارحان جايىپ قۇران وقىتىپ قايتادى. مۇنداي ساۋاپتى ءىس اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتنى انىق.

ەڭ ماڭىزدىسى تمد ەلىنە تانىلعان اتتارىنان ات ۇركەتىن سپورتشىلاردى ۇلگى-ونەگە رەتىندە بىرگە الىپ بارىپ، اۋىلداستارىمەن كەزدەستىرىپ، ايگىلى جانداردىڭ قولتاڭبالارىن الىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ، شەكسىز مەرەكە تارتۋ ەتۋى اسىل ازاماتتىڭ تۋعان ەلگە، جەرگە دەگەن شەكسىز ماحابباتىنان تۋعان دەسە بولادى.  «باعالادى ەل-جۇرتىم الىپ ەسكە، قوس وردەندى قادادى كارى توسكە. ارداقتى ەلدى ارالاپ ءان ساپ ءجۇرىپ، كەلگەنىمدى بىلمەپپىن جەتپىس بەسكە»، دەپ جىرلاعان كۇمىس كۇمەي ءانشى كەنەن ازىرباەۆتىڭ ولەڭ جولدارىنداعىداي ءالىم اعامىز كۇش-قۋاتى بويىندا بۇلقىنىپ، الا دوپتى اياعىنا ءشيىرىپ ويناپ ءالى جۇگىرىپ جۇرگەن جان بولعاندىقتان جەتپىسكە مەن قالاي كەلىپ قالدىم – دەپ قاسقايىپ قاراپ تۇرعانداي. ءومىر-وزەن دەگەن وسى. سالاۋاتتى ءومىردىڭ جارشىسى بولىپ جۇرگەن اعامىز جاسى جەتپىسكە كەلسە دە فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويىپ، ءالى دە ارداگەر كوماندالاستارىنىڭ اراسىنان ۇزدىك ويىنشىسى اتانىپ توپ جارىپ ءجۇر.

مىنە، اردا ازاماتتىڭ 70 جاسقا تولۋى تورقالى تويى دابىر، دۇبىرمەن ءدۇيىم جۇرتتى ءۇيىرىپ، جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى.

«دينامو» ستاديونىندا ۇيىمداستىرلعان بۇل جارىسقا الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ سپورت ارداگەرلەرى مەن قالامگەرلەرى تۇگەلدەي جينالىپ، ساپ تۇزەگەن 9 كوماندا جەڭىس ءۇشىن بار شەبەرلىكتەرىن ورتاعا سالدى. ءيا، «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە سىنى كەتپەگەن»، دەمەكشى كەزىندە الا دوپتى ۇرشىقشا يىرگەن تەڭبىل دوپتىڭ شەبەرلەرى جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان باي تاجىربيەلەرىن جاسىل الاڭدا بارىنشا كورسەتۋگە تىرىستى.

جارىستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتار قازاقستان سپورتىنا ەڭبەگى سىڭگەن، كسرو-عا ەڭبەگى سىڭگەن سپورت شەبەرىلەرى بەرىكقازى سەكسەنباەۆ، بوريس چەحلىستەۆ، اسقار قوجابەرگەنوۆ سىندى ايتۋلى تۇلعالار مەرەيتوي يەسىنە اقجۇرەكتەن قۇتتىقتاپ، ۇزاق ءومىر تىلەدى. سونىمەن قاتار ءىس-شارادا تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترلىنىنىڭ اتىنان بەرىلگەن «ەڭبەك ارداگەرى» توسبەلگىسىن «دينامو» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اپپارات باسشىسى گۇلايىم حايروللا مەرەيتوي يەسىنە سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.

نەگىزى ءالىم اعامىز «دينامونىڭ» 85، 90 جانە 100 جىلدىعىنىڭ وردەندەرىمەن دە ماراپاتتالعان. سونىمەن ءالىم اناپيانوۆتىڭ 70 جاسقا تولۋ تورقالى تويىنا وراي وتكەن الامان فۋتبول جارىسىندا توپ جارىپ شىققان جەڭىمپازدار مەن جۇلدەگەرلەر دە بەلگىلى بولدى.

شاشاسىنا شاڭ جۋىتپاي شاپقان جۇيرىكتەي ويىندا قارسىلاستارىن ءبارىن ويسىراتا جەڭگەن الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىنان كەلگەن «الاتاۋ» كومانداسى باس جۇلدەگى يە بولسا، ەكىنشى ورىندى الماتى قالاسىنىڭ «سۇلتان قورعان» ارداگەرلەر كومانداسى قولا جۇلدەنى، الماتى وبلىسى  ىلە اۋدانىنان كەلگەن «وتەگەن باتىر»   كوماندالارى جەڭىپ الدى.

تۋرنير جەڭىمپازدارى كۋبوكتارمەن، ءتيىستى دارەجەدەگى ديپلومدارمەن جانە ەستەلىك سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى.

جارىستىڭ ۇزدىك ويىنشىلارى نوميناتسيالارى بويىنشا ابات توكەنوۆ، ارىستان سەيسەنوۆ پەن وسى جولداردىڭ اۆتورىنىڭ دا اتى اتالىپ ءوتىپ، قۇرمەت سىيلىقتارى تابىس ەتىلدى.

ءالىم اعامىز جەتپەسكە كەلسە دە قالاداعى 60 جاستان اسقان ارداگەرلەر ليگاسىندا ونەر كورسەتەتىنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇگىنگى تۋريردە ءالىم اعامىزدان جاسى ۇلكەن جىلىس راحيموۆ كورەرمەندەردىڭ كوزايمى بولىپ، «ەڭ ەگدە فۋتبولشى» دەگەن نوميناتسيا بويىنشا بەرىلگەن سىيلىققا يە بولدى. مىنە جاستارى جەتپەستىڭ بەلەسىنەن اسىپ كەتسە دە سپورتتى ءومىرىنىڭ وزەگى ەتىپ جۇرگەن الدىڭعى تولقىندى اعالارىمىزعا قاراپ قۋانا دا قىزىعا   قارادىق.

«ەلىن سۇيەر سەنىڭىز، ءوز وتباسىن سۇيە العان» دەپ، قاسىم امانجولوۆ ايتقانداي، ءالىم اعامىز وتباسى، اۋلەتىنىڭ تىرەگى، جۇرەگى. مەيرامكۇل اپايمىزبەن قوسىلعان قوس وزەندەي قوسىلعان جۇبىنان مارات پەن سالتانات اتتى ۇل مەن قىز دۇنيەگە كەلگەن. جەتەلەپ وسىرگەن جەتى نەمەرەسى دە ساۋاتتى، سانالى ءارى سپورتقا قۇمار. نەمەرەسى ايلۋ قىتايداعى بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الادى.

«اكە كورگەن وق جونار»، دەمەكشى، سپورتقا ۇيىعىن وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسى ۇلكەن سپورتتا ايتارلىقتاي جەڭىستى دە جەمىستى جولدارىن جالعاستىرىپ ءجۇرىپ كەلەدى. ايتالىق، سالتانات قىزىنان تۋعان نەمەرەلەرى ءبىرى دارىن اۆستريانىڭ ۆەنا كومانداسىندا ويناسا، ءالي U-17 جاستاعى كوماندالار اراسىندا قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ ۇزدىك ويىنشىلارىنىڭ ءبىرى اتانىپ، QJ League جارىسىندا «استانا» كلۋبىنان «شاحتەرگە» اۋىسىپ بارىپ ونەر كورسەتۋدە. مىنە، «قاسقا بيەدەن قاسقا تۋماسا دا توبەل تۋادى»، دەنەن وسى بولار. ءومىرى ۇلگى ءالىم اتاسىنىڭ سالعان سارا جولىن نەمەرەلەرى ابىرويمەن جالعاستىرۋدا. ۇرپاقتار جالعاسى دەگەن وسى شىعار.

بىردە مەن ءالىم اعادان: «اعا وسىنشاما كىتاپ جازۋ وڭاي ەمەس. كىتاپ ول ۇرپاققا قالعان مۇرا. قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىندا قالدىرعان ءىزىڭىز ماڭگىلىك دەپ ويلايمىن. كەلەر ۇرپاق ءسىزدىڭ قازىنالى كىتاپتارىڭىزدى مىندەتتى تۇردە وقيتىنىنا سەنىم زور. ويتكەنى، جاس ورەن سول كىتاپتاردان زور عيبرات الىپ قانا قويماي ومىرلەرىنە پايدالى قۇرال رەتىندە قولدانادى. قالام ۇستاپ جازار الدىندا شابىتتى قايدان الاسىز جانە جاستارعا ايتار وسەت، ونەگىڭىز تۋرالى ايتساڭىز؟»، دەپ سۇراعان ەدىم.

«شابىت جالقاۋ ادامنىڭ ۋىسىنا تۇسپەيتىن نارسە. سونىمەن بىرگە شابىت ەڭبەكپەن ىزدەنگەن ادامعا عانا كەز بولاتىن قوناق ىسپەتتەس. مەن ءاربىر جازعان شىعارماما اسقان ىجداhاتتىلىقپەن، ۇقىپتىلىقپەن، جاۋپكەرشلىكپەن قاراعاندى جاقسى كورەمىن. شابىت قوزعاۋشى كۇشتە بولار بالكىم، دەگەنمەن جاقسى ىستەلگەن جۇمىستىڭ بارىسىندا ونىڭ ناتيجەسى رەتىندە پايدا بولاتىن سياقتى. ەڭ باستىسى، ءوزىڭ جۇرەگىڭ قالاپ، ىستەگەن ەڭبەگىڭدى ءسۇيۋ ارقىلى ەڭبەگىڭنىڭ جەمەسىن كورۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت. يا قازىرگى ۇرپاقتى كىتاپ،گازەت وقىمايدى دەپ جازعىرۋعا بەكەر. ءار زاماننىڭ ءوز اعىسى بولادى. دەگەنمەندە ءبىزدىڭ جازعان كىتاپتارىمىزدى دا قولىنا الاتىن ۋاقىت جەتەرىنە سەنەمىن. ويتكەنى، بارلىعى وتەر كەتەر، ال كىتاپ ول ولمەيتىن، وشپەيتىن قۇندى قازىنا دەپ بىلەمىن»، دەگەن ەدى قالامگەر اعامىز.

ءيا، «ءومىرى مازمۇندى كىسىنىڭ شىعارماشىلىعى دا مازمۇندى»، دەپ گ.يبسەن ايتقانداي، ماعىنالى، مازمۇندى ءارى ءماندى عۇمىر كەشكەن ءالىم اعا وسىلايشا جەتپىستىڭ بيىگىنە كەلىپ وتىر.

ءسوز سوڭىندا «قۇتتى بولسىن جەتپىسكە كەلگەن جاسىڭىز، ورتامىزدا مارقايىڭىز تاسىڭىز. سيا-ساۋىت، قاعازىڭىزدى ءالى تاستاماي، ەل سپورتى تۋرالى توم-توم كىتاپ جازىڭىز»، دەگەن شۋماق جولداردى قۇرمەتتى قالامگەر اعامىزعا ارناي كەتسەك ارتىق بولماس.

جەتپىستىڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرلىگەن قازاقستان رەسپبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سپورت قايراتكەرى، ەلىمىزگە بەلگىلى سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ بەلدى ارداگەرى  الىم  ىلياس ۇلى اناپيانوۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى وسىنداي جولدارمەن ورنەكتەلگەن.

 

اقىن ورداباي ۇلى،

الماتى