باق قونىپ ىرىس دارىعان كەنەن اۋىلى

اۋىل قازاقتىڭ كۇرە تامىرى، التىن بەسىگى. اركىمنىڭ تۋعان اۋىلى جۇماق، قۇتتى مەكەن ەكەنى انىق. دەگەنمەندە ەلگە تانىلعان اۋىل-ايماقتاردىڭ اتتارىن ەستىگەندە قىزىعا قارايتىنىمىز راس. سونداي اۋدان، وبلىسقا  اتى جاقسى تانىس اۋىلدىڭ ءبىرى — قورداي اۋدانىنداعى كەنەن اۋىلى.

كەنەن اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى 1956 جىلى قالانعان. جاقىندا اۋىلدىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ ءوتتى. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورىن تەپكەن  كەنەن اۋىلىنىڭ 70 جىل تولۋ تورقالى تويى بۇكىل اۋىل حالقىنىڭ ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي، بەس ساۋساقتىڭ سالاسىنداي ىنتىماعىنىڭ  ارقاسىندا وتە جاقسى دەڭگەيدە ۇيىمداسىرىلدى.

تورقالى مەرەيتوي قارساڭىڭدا اۋىلدىڭ ىرگەتاسى قالانعان ۋاقىتتان باستاپ، قۇتتى مەكەندە ءار سالادا  تەر توككەن ەڭبەككەرلەر مەن اۋىلدان شىعىپ قازاق دالاسىنا تانىلعان تانىمال تۇلعالار توپتاستىرىلعان كىتاپ جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتا سونىمەن قاتار ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان مايدانگەرلەردىڭ دە ەسىمدەرى ەنگىزىلگەن.

كىتاپ اۆتورى وسى اۋىلدان شىققان قالامى  ۇشقىر قالامگەر جاندوس وماروۆ اۋىلدىڭ دامۋىنا بار ۇلەسىن قوسقان اتپال ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن قولدان كەلگەنشە قامتۋعا تىرىسقانى كورىنىپ-اق تۇر. حوش، سونىمەن كىتاپتىڭ حالىقپەن العاشقى تانىستىرىلمى قورداي اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا ءوتتى.

اۋىل تۇرعاندارى ءۇشىن تۇساۋكەسەر كەشى كەنەن اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان مادەنيەت ۇيىندە  جالعاسىن تاپتى. كلۋبقا جينالعان اۋىل حالقىنان ينە شانشار جەر بولمادى. جاسوسپىرىمدەردىڭ شىعارماشىلىق ورتالىعىنىڭ دارىندى جاستارىنىڭ قويعان كونتسەرتتەرىنە سۋسىنداعان ەل ۇلكەن ءلاززات الدى دەسە بولعانداي. مۇنداي اسەرلى ءان مەن كۇيدى كوپتەن بەرى ساعىنىپ قالعان اۋىل تۇرعىندارى ەرەكشە كوڭىل كۇيگە بولەنىپ زور العىستارىن ايتىپ جاتتى.

كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىمەن قاتار سپورت الاڭىندا شاعىن فۋتبولدان اۋدانارالىق جارىس تارتىسقا تولا ءوتىپ، سپورت قۇمار قاۋىم زور اسەر الدى. كۇنى بويى جەڭىس ءۇشىن ايانباي تەر توككەن ويىنشىلاردىڭ اراسىنان وزا شىققاندارى كەش باتا بەلگىلى بولدى. ءتورت توپقا ءبولىنىپ، سىنعا تۇسكەن اۋداننىڭ ءار اۋىلىنان كەلگەن 12 كوماندانىڭ ىشىنەن فينالعا شىققاندارى قاس-قارايا انىقتالدى.

اۋىل سپورتىنىڭ جاناشىرلارى مۇرات كەنەنوۆ پەن ايدار تۇراڭقۇلوۆ سىندى ءوز ءىسىنىڭ ماماندارىنىڭ  ۇيىتقىسىمەن وتكەن دوپ دوداسى  وە جاقسى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سونىمەن اياداي عانا «شوقپار» اۋىلىنىڭ كومانداسى تالاي-تالاي الامانداردا وزىپ جۇلدەلى بولىپ جۇرگەن تاجىربيەسى تولىسقان قورداي كومانداسىمەن فينالدا كەزدەستى. كەسكىلەسكەن سۇراپىل ويىندا «شوقپار» كومانداسى ايدى اسپانعا شىعارىپ جەڭىستى ج ۇلىپ اكەتتى. وسىلايشا «شوقپار» كومانداسى باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. كۇمىس جۇلدە قورداي اۋىلىنان كەلگەن ۇجىمعا بۇيىرسا، قولا جۇلدەنى كەنەن اۋىلىنىڭ تالانتتى جاستار كومانداسى يەلەندى.

جەڭىمپازدار مەن جۇلدگەرلەر  ۇيىداستىرۋشىلاردىڭ ازىرلەگەن قوماقتى اقشاسىن سالتاناتتى تۇردە السا، ءار اتالىم بويىنشا ۇزدىك كورىنگەن ويىنشىلار دا قۇرمەتتى ماراپاتقا يە بولدى. «وتىز كۇن ويىن، قىرىق تويىن وتكىزگەن» دەگەن ءتالسىم ەرتەرەكتە بەكەر ايتىلماسا كەرەك. بابالارىمىز وسىنداي ءدۇبىرلى تويدى ءبىر كۇنمەن شەكتەي سالماعان عوي. سول اتا-بابا ءداستۇرى كەنەن اۋىلىندا جالعاسىن تاپقانداي.

كەلەسى  كۇنى اۋىل  ورتالىعىنا  جيىلعان حالىقتا ەسەپ بولمادى. اق شاعالاداي تىگىلگەن كيىز ۇيلەر ۇلان اسىر تويدىڭ سيمۆولى سەكىلدى كوز تارتادى. بۇل اۋىلدا قىرعىز، قازاققا تانىمال كۇمىس كومەي ءانشى كەنەن ازىرباەۆ تۇرعانى بارشا ەلگە ايان. عاسىرعا جۋىق ءومىر ءسۇرىپ، ارتىنا تەلەگەي تەڭىز مول مۇراعات قالدىرعان اقيىق اقىن، ءانشى، كومپوزيتور كەنەن  ازىرباەۆتى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار ءسىرا. «كەنەكە ءسىز كۇمىس كومەي انشىلىگىڭىزدىڭ ۇستىنە  عۇلاما جىراۋ، ءابجىل شەشەن، بايتاق شەجىرە ەكەنسىز»،  دەپ باعا بەرگەن  مۇحتار اۋەزوۆتەن اسىپ ايتار ءسوز جوق شىعار. سوندىقتان «كەنەن دەسە ەلدىڭ قۇلاعى ەلەڭدەگەن»، دەمەكشى، كەنەن اتانىڭ تابانى تيگەن جەرلەردى باسىپ وسكەن بىزدەردە ارمان جوق بولار.

سونىمەن وسىنداي دابىرالى توي وتەدى دەگەن حابار ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنا تاراپ، جان-جاقتان تويعا ات جەلدىرتىپ  جەتكەن  ەلدىڭ قاراسى قالىڭ ەدى.  قازاقستانعا تانىمال انشىلەردىڭ ءبارى كەلىپ، ساحنا تورىندە قۇيقىلجىتا سالعان اندەرى تىڭداۋشى حالىقتى باۋراپ الدى. بۇل كۇنى  ارقان تارتۋ، قول كۇرەستىرۋ سياقتى سپورتتىڭ ءار تۇرىنەن ءار جەردە ءوتىپ جاتقان جارىستاردىڭ قىزىعى كورەرمەندى بەي-جاي قالدىرمادى. سونىمەن قاتار اسىرەسە، قازاق كۇرەسىنەن وتكەن فينالدىق جەكپە-جەك تارتىستى بولىپ ءوتتى. سوڭعى سىندا تۇيە بالۋاندار بەلدەسۋى مەن 75 كگ سالماقتا قارسىلاستارىن قوعاداي جاپىرىپ جەڭىستى اتويلاپ تۇرىپ جەڭگەن كەنەن اۋىلىنىڭ قوس بالۋانىنا قۋانباعان جۇرت بولمادى. ابىلاي مۇساحانوۆ پەن رامازان سادىرباەۆ باس جۇلدەگە تىگىلگەن قوماقتى قارجى مەن التىن بەلدىكتىڭ يەگەرلەرى اتانىپ اۋىلدىڭ مەرەيىن ءبىر اسقاقتاتتى.

تويعا  كەلگەن قوناقتار كوشە بويىنا قويىلعان اۋىل ءومىرى تۋرالى كوشپەلى كورمەنى كورىپ العان اسەرلەمەن ءبولىسىپ جاتتى. اسىرەسە، اۋىل كىتاپحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى روزا جۇمابەكقىزى ازىرلەپ ىلگەن ستەندكە كوپشىلىكتىڭ  نازارىنا ءتۇسىپ، ول جاقسى باعاسىن الدى.

حوش، «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ»، دەمەكشى، حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن الامان ات بايگەلەرىنىڭ دە باستالار ۋاقىت كەلىپ جەتتى. اۋىل شەتىندەگى كەنەن سورەسىنىڭ ماڭى قۇجىناعان حالىققا تولدى. تەڭگە ءىلۋ، اۋدارىسپاق، قىز قۋ سەكىلدى ۇلتتىق سپورتىمىزدان ايماققا تانىلىپ جۇرگەن شاباندوز شەبەرلەردىڭ قاتىسۋمەن وتكەن  جارىستاردا جەڭىسكە جەتكەندەر حالىق الدىندا باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن الامان ات بايگەسىن تاماشالاۋعا كەلگەن اۋىل عانا ەمەس ءار ءوڭىردىڭ ەڭبەكتەگەن بالاسى مەن ەڭكەيگەن قارتى ءبىر تاماشا تويدىڭ كۋاسى بولدى.

اركىم-اق الەم بايلاپ جۇيرىگىنە،

قۇيرىعىن سايگۇلەگىنىڭ ءتۇيد،ءى مىنە.

جاپسار ەل جاقىن كوڭىل، تىلەكتەس بوپ،

«بايگەلى بولسىن!»، دەپ ءجۇر ءبىر-بىرىنە، دەمەكشى، تۇلپارلارىنىڭ قۇيرىق، جالىن سيپالاپ، اتشاباردا جۇرگەن شابوندوزداردىڭ ارەكەتىن كوز جازباي قاراپ وتىرعان كورەرمەندەر ءوز جۇيرىكتەرىنە جانكۇيەر بولدى.

تاۋەت باس، قامىس قۇلاق، قۋارعان جاق،

قۇلان جال، بۇلان مويىن، قوي جۇتقىنشاق.

قويان جون، جازىق جايا، جاۋىرىندى،

قۇس توپشى قوس شىنتاعى قالقىڭقىراق، دەپ  اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىن سۋرەتتەگەندەي ورەن جۇيرىك، ءبىتىمى ەرەك جۇيرىكتەر تىزىمگە كەلىپ تىركەلىپ جاتتى.

الامان ات جارىسقا ءتىپتى، سوناۋ قاراعاندىدا، اقمولا وبلىستارىمەن قاتار   استانادان دا جۇيرەكتەرىن كولىكتەرىنە ارتىپ اتبەگىلەر دە جەتكەن ەكەن. الدىمەن تاي جارىسى سوسىن قۇنان جارىس سوڭىنا قاراي ات قۇمار قاۋىم اسىعا كۇتكەن الامان جارىستا باستالىپ كەتتى. اۋىزدىعىن الىسقان 31 اساۋ تايلار 6 شاقىرىمدىق جارىس جولىنا شىقتى.

قارا ءۇزىپ الدىمەن قوردايلىق  مۋساروۆ كادىربايدىڭ  «ترەيسي» ەسىمدى تايى سورەگە ءبىرىنشى بولىپ جەتسە، مەركەدەن كەلگەن ەرالىنىڭ «اسۋ» اتتى جۇيرىگى ەكىنشى بولىپ مارە سىزىعىن شاۋىپ ءوتتى. جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولعان وتار اۋىلىنىڭ اتبەگىسى  جاراستىڭ «تاۋەكەل» ەسىمدى تايى بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەر جۇيرىكتىڭ ءبىرى ەكەنىن بايقاتتى.

قۇنان بايگەگە 49 جۇيرىك تىركەلىپ، 12 شاقىرىمدىق جارىس جولىنا شىققان ەدى. بۇل سىندا توپتان سۋىرىلىپ العا شىققان شۋدان كەلگەن اتبەگى ەركەبۇلاننىڭ «ايتورىسى» توجارىپ مارەگە ءبىرىنشى بولىپ جەتسە، شيەن اۋىلىنان  كەلگەن يلياستىڭ «اياگوز» ەسىمدى سايگۇلەگى قۇيىسقان تىرەسىپ ەكىنشى بولىپ شاۋىپ ءوتتى. جەر جاناتى جەتىسۋدان كەلگەن  «قارامونشاق» ەسىمدى جۇيرىك سورە سىزىعىن ءۇشىنشى بولىپ كەستى.

مىنە، ات قۇمار حالىق دەمىن ىشىنە تارتىپ كۇتكەن الامان بايگەگە شىققان 78 جۇزدەن جۇيرىك تۇلپارلار 27 شاقىرىمدىق جارىسقا تۇسۋگە  ساپ تۇزەپ تۇرا باستادى. مىنە، مارەدەن باۋىرىن جازىپ تۇلپارلار دالانى دۇبىرگە بولەپ شابا جونەلدى. سوڭعى اينالىپ سوڭعى دەم، سوڭعى كۇش سالار ءسات. توپتىڭ الدىن بەرمەي، شابىسىنان جاڭىلماي، شاڭىنا قارا ىلەستىرمەي جەتكەن نۇرجىگىت تاۋبالديەۆ ومىراۋى ەسىكتەي، مويىن ەتى بەسىكتەي، ءتورت اياعى بولاتتاي، شاپقانداعى ەكپىنى ءساۋىردىڭ اققان سەلىندەي «ءسات» ەسىمدى تۇلپارى سورەگە ءبىرىنشى جەتتى. ەكىنشى بولىپ بالحاشتان كەلگەن ساپارعالي ساپتاەۆتىڭ «بەگارىس» ەسىمدى ومىرتقاسى وتاۋداي، ساۋىرىنى سىپىرا شاپقان تاقتايداي، جالى كۇلتەلەنگەن جىبەكتەي جۇيرىگى  سورەگە  ەكىنشى بولىپ جەتسە، جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا ىلىككەن قوردايلىق ارماننىڭ جامباسى ۇستا سوققان ساندالداي، ساعاعى پىسكەن الما ساباقتاي «سەزىم» ەسىمدى تۇرپاتى  تۇلپار  ۇزدىك ۇشتىكتى تۇيىندەدى.

قۇنان مەن الامان جارىسقا تىگىلگەن باعالى تەمىر تۇلپارلار ءوز يەسىنە قۇرمەتپەن تابىس ەتىلدى.  وسىنداي الامان شارانى ۇيىمداسىرۋ وڭاي ەمەس ەكەنى ءمالىم. نەشە ايدان بەرى جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي، بار كۇش—جىگەرىن سارقىپ سالىپ ايانباي تەر توككەن اۋىلدىڭ اتقامىنەر ازاماتتارىنىڭ ەڭبەگى ەلەمەي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. جاس تا بولسا باس بولىپ، ەل ءىشىن ايرانداي ۇيىتىپ مۇرىندىق بولعان ميراس، اسحات، بەكەن، وتەگەن، ساكەن، داۋلەت، سايفوللا، ەرجان، ديدار سىندى اۋىلدىڭ تىرەگى، دەمەۋى، سۇيەۋى بولعان ارداقتى دا جالىندى جاستاردىڭ ەسىمدەرىن باسا ايتسا ارتىق بولماس. «اۋىلىن كورىپ ازاماتىن تانى»، دەگەن وسى بولار. اسا اسا جاقسى دەڭگەيدە مارەسىنە جەتكەن الامان شارا ەل ەسىندە كوپكە دەيىن قالارى ءسوزسىز. التىن بەسىك كەنەن اۋىلى گۇلدەنە بەرسىن!

 

اقىن ورداباي ۇلى،

جامبىل وبلىسى، قورداي اۋدانى،

كەنەن اۋىلى