SportPress.kz Qazaqstan sport jańalyqtary
Aýyl qazaqtyń kúre tamyry, altyn besigi. Árkimniń týǵan aýyly jumaq, qutty meken ekeni anyq. Degenmende elge tanylǵan aýyl-aımaqtardyń attaryn estigende qyzyǵa qaraıtynymyz ras. Sondaı aýdan, oblysqa aty jaqsy tanys aýyldyń biri — Qordaı aýdanyndaǵy Kenen aýyly.
Kenen aýylynyń irgetasy 1956 jyly qalanǵan. Jaqynda aýyldyń 70 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti. Toǵyz joldyń torabynda oryn tepken Kenen aýylynyń 70 jyl tolý torqaly toıy búkil aýyl halqynyń bir atanyń balasyndaı, bes saýsaqtyń salasyndaı yntymaǵynyń arqasynda óte jaqsy deńgeıde uıymdasyryldy.
Torqaly mereıtoı qarsańyńda aýyldyń irgetasy qalanǵan ýaqyttan bastap, qutty mekende ár salada ter tókken eńbekkerler men aýyldan shyǵyp qazaq dalasyna tanylǵan tanymal tulǵalar toptastyrylǵan kitap jaryqqa shyqty. Bul kitapta sonymen qatar Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdangerlerdiń de esimderi engizilgen.
Kitap avtory osy aýyldan shyqqan qalamy ushqyr qalamger Jandos Omarov aýyldyń damýyna bar úlesin qosqan atpal azamattardyń esimderin qoldan kelgenshe qamtýǵa tyrysqany kórinip-aq tur. Hosh, sonymen kitaptyń halyqpen alǵashqy tanystyrylmy Qordaı aýdanynyń ortalyǵynda ótti.
Aýyl turǵandary úshin tusaýkeser keshi Kenen aýylynyń ortalyǵynda ornalasqan Mádenıet úıinde jalǵasyn tapty. Klýbqa jınalǵan aýyl halqynan ıne shanshar jer bolmady. Jasóspirimderdiń shyǵarmashylyq ortalyǵynyń daryndy jastarynyń qoıǵan konertterine sýsyndaǵan el úlken lázzat aldy dese bolǵandaı. Mundaı áserli án men kúıdi kópten beri saǵynyp qalǵan aýyl turǵyndary erekshe kóńil kúıge bólenip zor alǵystaryn aıtyp jatty.
Kitaptyń tusaýkeserimen qatar sport alańynda shaǵyn fýtboldan aýdanaralyq jarys tartysqa tola ótip, sport qumar qaýym zor áser aldy. Kúni boıy jeńis úshin aıanbaı ter tókken oıynshylardyń arasynan oza shyqqandary kesh bata belgili boldy. Tórt topqa bólinip, synǵa túsken aýdannyń ár aýylynan kelgen 12 komandanyń ishinen fınalǵa shyqqandary qas-qaraıa anyqtaldy.
Aýyl sportynyń janashyrlary Murat Kenenov pen Aıdar Turańqulov syndy óz isiniń mamandarynyń uıytqysymen ótken dop dodasy óe jaqsy deńgeıde uıymdastyryldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Sonymen aıadaı ǵana «Shoqpar» aýylynyń komandasy talaı-talaı alamandarda ozyp júldeli bolyp júrgen tájirbıesi tolysqan Qordaı komandasymen fınalda kezdesti. Keskilesken surapyl oıynda «Shoqpar» komandasy aıdy aspanǵa shyǵaryp jeńisti julyp áketti. Osylaısha «Shoqpar» komandasy bas júldeni jeńip aldy. Kúmis júlde Qordaı aýylynan kelgen ujymǵa buıyrsa, qola júldeni Kenen aýylynyń talantty jastar komandasy ıelendi.
Jeńimpazdar men júldgerler uıydastyrýshylardyń ázirlegen qomaqty aqshasyn saltanatty túrde alsa, ár atalym boıynsha úzdik kóringen oıynshylar da qurmetti marapatqa ıe boldy. «Otyz kún oıyn, qyryq toıyn ótkizgen» degen tálsim erterekte beker aıtylmasa kerek. Babalarymyz osyndaı dúbirli toıdy bir kúnmen shekteı salmaǵan ǵoı. Sol ata-baba dástúri Kenen aýylynda jalǵasyn tapqandaı.
Kelesi kúni aýyl ortalyǵyna jıylǵan halyqta esep bolmady. Aq shaǵaladaı tigilgen kıiz úıler ulan asyr toıdyń sımvoly sekildi kóz tartady. Bul aýylda qyrǵyz, qazaqqa tanymal kúmis kómeı ánshi Kenen Ázirbaev turǵany barsha elge aıan. Ǵasyrǵa jýyq ómir súrip, artyna telegeı teńiz mol muraǵat qaldyrǵan aqıyq aqyn, ánshi, kompozıtor Kenen Ázirbaevty bilmeıtin qazaq joq shyǵar sirá. «Keneke siz kúmis kómeı ánshiligińizdiń ústine ǵulama jyraý, ábjil sheshen, baıtaq shejire ekensiz», dep baǵa bergen Muhtar Áýezovten asyp aıtar sóz joq shyǵar. Sondyqtan «Kenen dese eldiń qulaǵy eleńdegen», demekshi, Kenen atanyń tabany tıgen jerlerdi basyp ósken bizderde arman joq bolar.
Sonymen osyndaı dabyraly toı ótedi degen habar elimizdiń ár aımaǵyna tarap, jan-jaqtan toıǵa at jeldirtip jetken eldiń qarasy qalyń edi. Qazaqstanǵa tanymal ánshilerdiń bári kelip, sahna tórinde quıqyljyta salǵan ánderi tyńdaýshy halyqty baýrap aldy. Bul kúni arqan tartý, qol kúrestirý sııaqty sporttyń ár túrinen ár jerde ótip jatqan jarystardyń qyzyǵy kórermendi beı-jaı qaldyrmady. Sonymen qatar ásirese, qazaq kúresinen ótken fınaldyq jekpe-jek tartysty bolyp ótti. Sońǵy synda túıe balýandar beldesýi men 75 kg salmaqta qarsylastaryn qoǵadaı japyryp jeńisti atoılap turyp jeńgen Kenen aýylynyń qos balýanyna qýanbaǵan jurt bolmady. Abylaı Musahanov pen Ramazan Sadyrbaev bas júldege tigilgen qomaqty qarjy men altyn beldiktiń ıegerleri atanyp aýyldyń mereıin bir asqaqtatty.
Toıǵa kelgen qonaqtar kóshe boıyna qoıylǵan aýyl ómiri týraly kóshpeli kórmeni kórip alǵan áserlemen bólisip jatty. Ásirese, aýyl kitaphanasynyń meńgerýshisi Roza Jumabekqyzy ázirlep ilgen stendke kópshiliktiń nazaryna túsip, ol jaqsy baǵasyn aldy.
Hosh, «Qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń», demekshi, halyqtyń kópten kútken alaman at báıgeleriniń de bastalar ýaqyt kelip jetti. Aýyl shetindegi Kenen sóresiniń mańy qujynaǵan halyqqa toldy. Teńge ilý, aýdaryspaq, qyz qýý sekildi ulttyq sportymyzdan aımaqqa tanylyp júrgen shabandoz sheberlerdiń qatysýmen ótken jarystarda jeńiske jetkender halyq aldynda baǵaly syılyqtarmen marapattaldy. Sonymen alaman at báıgesin tamashalaýǵa kelgen aýyl ǵana emes ár óńirdiń eńbektegen balasy men eńkeıgen qarty bir tamasha toıdyń kýási boldy.
Árkim-aq álem baılap júırigine,
Quıryǵyn sáıgúleginiń túıd,i mine.
Japsar el jaqyn kóńil, tilektes bop,
«Báıgeli bolsyn!», dep júr bir-birine, demekshi, tulparlarynyń quıryq, jalyn sıpalap, atshabarda júrgen shabondozdardyń áreketin kóz jazbaı qarap otyrǵan kórermender óz júırikterine jankúıer boldy.
Táýet bas, qamys qulaq, qýarǵan jaq,
Qulan jal, bulan moıyn, qoı jutqynshaq.
Qoıan jon, jazyq jaıa, jaýyryndy,
Qus topshy qos shyntaǵy qalqyńqyraq, dep Aqan seriniń Qulagerin sýrettegendeı óren júırik, bitimi erek júırikter tizimge kelip tirkelip jatty.
Alaman at jarysqa tipti, sonaý Qaraǵandyda, Aqmola oblystarymen qatar Astanadan da júırekterin kólikterine artyp atbegiler de jetken eken. Aldymen taı jarysy sosyn qunan jarys sońyna qaraı at qumar qaýym asyǵa kútken alaman jarysta bastalyp ketti. Aýyzdyǵyn alysqan 31 asaý taılar 6 shaqyrymdyq jarys jolyna shyqty.
Qara úzip aldymen qordaılyq Mýsarov Kadyrbaıdyń «Treısı» esimdi taıy sórege birinshi bolyp jetse, Merkeden kelgen Eralynyń «Asý» atty júırigi ekinshi bolyp máre syzyǵyn shaýyp ótti. Júldeli úshinshi orynǵa ıe bolǵan Otar aýylynyń atbegisi Jarastyń «Táýekel» esimdi taıy bolashaǵynan zor úmit kúttirer júıriktiń biri ekenin baıqatty.
Qunan báıgege 49 júırik tirkelip, 12 shaqyrymdyq jarys jolyna shyqqan edi. Bul synda toptan sýyrylyp alǵa shyqqan Shýdan kelgen atbegi Erkebulannyń «Aıtorysy» tojaryp márege birinshi bolyp jetse, Shıen aýylynan kelgen Ilıastyń «Aıagóz» esimdi sáıgúlegi quıysqan tiresip ekinshi bolyp shaýyp ótti. Jer janaty Jetisýdan kelgen «Qaramonshaq» esimdi júırik sóre syzyǵyn úshinshi bolyp kesti.
Mine, at qumar halyq demin ishine tartyp kútken alaman báıgege shyqqan 78 júzden júırik tulparlar 27 shaqyrymdyq jarysqa túsýge sap túzep tura bastady. Mine, máreden baýyryn jazyp tulparlar dalany dúbirge bólep shaba jóneldi. Sońǵy aınalyp sońǵy dem, sońǵy kúsh salar sát. Toptyń aldyn bermeı, shabysynan jańylmaı, shańyna qara ilestirmeı jetken Nurjigit Taýbaldıev omyraýy esikteı, moıyn eti besikteı, tórt aıaǵy bolattaı, shapqandaǵy ekpini sáýirdiń aqqan selindeı «Sát» esimdi tulpary sórege birinshi jetti. Ekinshi bolyp Balhashtan kelgen Saparǵalı Sáptaevtyń «Begarys» esimdi omyrtqasy otaýdaı, saýyryny sypyra shapqan taqtaıdaı, jaly kúltelengen jibekteı júırigi sórege ekinshi bolyp jetse, júldeli úshinshi orynǵa ilikken Qordaılyq Armannyń jambasy usta soqqan sandaldaı, saǵaǵy pisken alma sabaqtaı «Sezim» esimdi turpaty tulpar úzdik úshtikti túıindedi.
Qunan men alaman jarysqa tigilgen baǵaly temir tulparlar óz ıesine qurmetpen tabys etildi. Osyndaı alaman sharany uıymdasyrý ońaı emes ekeni málim. Neshe aıdan beri jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı, bar kúsh—jigerin sarqyp salyp aıanbaı ter tókken aýyldyń atqaminer azamattarynyń eńbegi elemeı ótý múmkin emes. Jas ta bolsa bas bolyp, el ishin aırandaı uıytyp muryndyq bolǵan Mıras, Ashat, Beken, О́tegen, Saken, Dáýlet, Saıfolla, Erjan, Dıdar syndy aýyldyń tiregi, demeýi, súıeýi bolǵan ardaqty da jalyndy jastardyń esimderin basa aıtsa artyq bolmas. «Aýylyn kórip azamatyn tany», degen osy bolar. Asa asa jaqsy deńgeıde máresine jetken alaman shara el esinde kópke deıin qalary sózsiz. Altyn besik Kenen aýyly gúldene bersin!
Aqyn ORDABAIULY,
Jambyl oblysy, Qordaı aýdany,
Kenen aýyly
