Fýtboldan álem chempıonatynyń fınalyn alty ret tamashalaǵan qazaq jýrnalısi

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, 75 jastaǵy otandyq sport jýrnalısi, belgili qalamger Seıdahmet Berdiqulov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Nesip Júnisbaıuly fýtboldan jaqynda AQSh, Kanada jáne Meksıkada bolǵan  álem chempıonatyna arnaıy baryp, stadıonnan tórt jylda bir keletin dúrmekti dodanyń fınalyn tamashalady.

Ol osymen jýrnalıst retinde  altynshy ret álem chempıonatyn stadıonnan qarap qaıtty. Qalamger Elordainfo.kz saıtyna suhbatynda FIFA akkredıtaııasyn alý jolyn aıtyp, Atlant muhıtynyń ar jaǵynda jatqan alyp el men mýndıaldan alǵan áseri týraly áńgimelep berdi.

— Áleýmettik jelide sizdiń AQSh-ta júrgenińizdi kórdik. Osy álem chempıonatyna barýdyń sáti qalaı tústi? Jýrnalıst retinde akkredıtaııany qalaı aldyńyz?

– Men buǵan deıin 1982, 1986, 1990, 1998 jáne 2014 jyldary ótken álem chempıonattaryna jýrnalıst retinde qatystym. Bıyl jasym 75-ke kelse de, AQSh, Kanada jáne Meksıkada jalaýy jelbiregen dúnıejúzilik dodaǵa barǵym keldi.

Osyǵan baılanysty Qazaqstan fýtbol federaııasyna ótinish bildirdim. Federaııanyń qyzmetkeri Maǵjan degen jigit qujattardy daıyndaýdan bastap FIFA-ǵa joldaýǵa deıin úlken qoldaý kórsetti. Sonymen qatar Oljas Sydyqbek basqaratyn Elorda Aqparat medıakompanııasy meni Elordainfo.kz tilshisi retinde akkredıtaııalaýǵa qoldaý bildirdi.

FIFA 2026 jyldyń 26 qańtary men 31 naýryzy aralyǵynda ótken akkredıtaııa kezeńinde kópjyldyq tájirıbemdi eskerip, jýrnalıstik akkredıtaııa berdi.

О́kinishke qaraı, álem chempıonaty qarsańynda júregime ota jasaldy. Dárigerlerdiń keńesimen toptyq kezeń matchtaryn ótkizip alyp, AQSh-qa tek shırek fınal bastalar aldynda ǵana jolǵa shyqtym.

Jasym 75-ke kelse de, álem chempıonattaryn turaqty túrde aqparat taratyp júrgen, menen jasy úlken sheteldik jýrnalıster az emes. Máselen, Argentınadan kelgen 92 jastaǵy Enrıke Markes 1958 jyldan beri fýtboldan álem chempıonattarynyń birde-bireýin jibermeı, qatarynan 18 mýndıaldy aqparattyq turǵyda qamtyp keledi.

— Álem chempıonatyna jýrnalıst retinde akkredıtaııa alý qaı kezge deıin sozyldy? Jalpy, qıyn boldy ma?

– Qazirgi tańda báseke kóp. Máselen, 1982 jylǵy álem chempıonatyn shamamen úsh myń jýrnalıst nasıhattasa, bıylǵy týrnırde akkredıtaııadan ótken jazba BAQ ókilderiniń sany 16 myńnan asyp jyǵyldy.

Degenmen akkredıtaııa alǵan jýrnalısterdiń bári birdeı kez kelgen matchqa kire almaıdy. Suranysy kóp oıyndarǵa oryn sany shekteýli bolady. Mysaly, Argentına men Anglııa matchyna aldymen sol elderdiń BAQ ókilderi, keıin dodaǵa qatysyp jatqan quramalardyń jýrnalısteri, sodan keıin ǵana basqa memleketterdiń tilshileri jiberiledi.

Men pleı-off kezeńindegi bes oıynǵa ótinish berdim. Qýanyshyma qaraı, FIFA barlyq ótinishimdi maquldady. Sonyń ishinde álem chempıonatynyń fınalyn stadıonnan kórýdiń sáti tústi.

— Alty ret álem chempıonatyna bardyńyz ǵoı. Qaı ala dop dodasy erekshe boldy?

— AQSh-taǵy álem chempıonatynyń orny erekshe. Birinshiden, alǵash ret 48 komanda synǵa tústi. Ekinshiden, dop dodasyn úsh birdeı memleket ótkizdi. Biraq men tek AQSh-ta ǵana boldym. Sebebi, 1986 jyly Meksıkada 1 aıdan astam ýaqyt bolyp, eldi aralaǵanmyn. Kanadaǵa arnaıy ruqsat vızasy qajet.

AQSh-taǵy fýtbol stadıondarynyń da atmosferasy erekshe. Kemi 65 myń jankúıer sııady. Úlken stadıon bolsa da, ıne shanshar oryn joq. Bunyń barlyǵy halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsy ekendigin bildiredi. О́zderińiz biletindeı, keıingi jyldary bul elde fýtbolǵa degen kóńil erekshe bólinip, álemdik fýtbol juldyzdary dop teýip júr. Al fýtbolshylardyń ishinen Dıego Maradonanyń orny bólek. 1986 jyly onyń oıynyna tánti boldym. Men úshin odan asqan fýtbolshy joq. Sýretke túsirdim, qolyn aldym. Arnaıy ocherk jazdym. Qazirgi fýtbolshylardyń aldy – Lıonel Messı. Oǵan daý joq. Krıshtıaný Ronaldý da keremet. Osy ekeýi XXI ǵasyrdyń qudiretteri. Al Kılıan Mbappe – gol soǵýdyń ǵana sheberi. Bul jerde tabıǵı talant tek Lıonel Messıde ǵana bar. Fýtbol sıqyrshysy. Biraq Maradonanyń aldyna túsirmeımin. Ronaldý óziniń jetistigine eńbek, izdenis arqyly jetti.

Fınaldyq oıynǵa kelsek, Lıonel Messı alańda tym bos júrip qaldy. Oǵan dop berilmedi. Qarsylastar da onyń adymyn ashtyrmady. Ol ashylyp oınaı almady. Maradonanyń Messıden artyqshylyǵy – qarsylastyń birneshe oıynshysy tursa da, dopqa talasýdan taısalmaıtyn. Messıde fınalda dál sol qasıet jetispedi. Biraq ol oıly jigit. Doppen jyldam sheshim qabyldap, jasyl alańda barlyǵyn sezip otyrady. Degenmen onyń artyqshylyǵy fınalda jeńiske jetkiliksiz boldy.

Jalpy ózim barǵan álem chempıonattary boıynsha «Meksıkadaǵy fýtbol toıy», «Fýtbolmen tynystaǵan Ispanııa», «Muhıt keship kelgen dop» syndy arnaıy kitaptar jazǵanmyn. Keıingi 1-2 kitabymdy aldaǵy ýaqytta sáti salsa, shyǵaramyn degen josparym bar.

— AQSh-ta jýrnalısterge álem chempıonaty kezinde arnaıy úı qarastyrylǵan ba? Úılerdiń baǵasy da qymbat bolǵan shyǵar…

—  Árıne, úlken jarys kezinde uıymdastyrýshylar sheteldik jýrnalısterge arnaıy qonaq úı usynady. Onyń baǵasy qymbattaý. Zeınetker retinde ózimniń qarjyma barǵandyqtan (saparymnyń jarty bóligin tóleýge demeýshi de tabyldy), resmı qonaq úıdiń qasynan arzan jatyn úılerdi aldyn ala izdep taptym. Sebebi, matchtarǵa barý úshin, jýrnalısterge arnaıy avtobýs bólingen. Sondaı-aq álem chempıonaty kezinde tamaqtardyń, dúkendegi zattardyń da birneshe ese qymbattap ketetindigin aıtqym keledi.

— AQSh-ta álem chempıonatynyń neshe oıynyna bardyńyz? Siz úshin qalaı bolyp jatyr? Qandaı myqty oıynshylardy kóre aldyńyz?

—  О́kinishke qaraı, densaýlyǵyma baılanysty toptyq kezeńderdi jiberip alǵanymdy aıttym. Sondyqtan, fınaldyń 8/1 bóliginde bir oıyn, shırek fınalda 2 oıyn, jartylaı fınalda 1 oıyn jáne fınaldyq matchty tamashaladym.

Jasyl alańda Brazılııa, Portýgalııa, Franııa, Argentına, Norvegııa, Ispanııa, Marokko fýtbolshylaryn kórdim. Al matchtan keıin baspasóz jıynyna qatysýǵa qatty sebep bolmady.

— Fınaldyq matchqa jýrnalıst retinde bılet alý qanshalyqty qıyn? Barlyq akkredıttelgen BAQ ókilderi kire ala ma? Buǵan deıingi álem chempıonattarynyń fınalynda bolyp pa edińiz?

— Buǵan deıin aıtqanymdaı, men barǵan bes álem chempıonatynyń fınalyn stadıonnan kórý baqyty buıyrypty. Tórtjyldyqtyń basty oıyny bolǵandyqtan, nebári 2-3 myń ǵana jýrnalıstke bılet berildi. Sonyń qataryna kirgenime óte qýanyshtymyn. Sebebi, jaı kórermen retinde fınaldyń eń arzan bılet 11 myń AQSh dollarynan bastalsa, eń qymbaty bastapqyda 32 850 dollar bolsa, keıinnen 2 mln AQSh dollaryna deıin ósti.

— Tarıhı álem chempıonatyn kózbe-kóz kórdińiz. Sizdiń oıyńyzsha, mýndıalǵa 48 eldiń qatysýy durys pa?

— Meniń oıymsha, dop dodasynda elderdiń sanyn arttyrý – fýtboldyń baǵasyn túsirý, ádemiliginen aıyrý dep esepteımin. Sonyń saldarynan álem chempıonatyna laıyqsyz kóptegen memleketterdiń ulttyq qurama komandalary da qatysty. Biraq FIFA prezıdenti Djannı Infantıno aldaǵy ýaqytta komandalardyń sany 64-ke deıin artýy múmkin ekendigin de aıtty. Nege? Sonyń arqasynda toptyq kezeńde jankúıerler úshin ish pystyrarlyq oıyndar óte kóp boldy. Álem chempıonatynda eń myqty 32 qurama ǵana bolýy kerek.

— Siz ózińiz qandaı qyzyqty jaıttarǵa kýá boldyńyz?

— Týrnır barysynda birqatar daýly jaıttarǵa kýá boldyq. Máselen, AQSh quramasynyń shabýylshysy Foların Balogan qyzyl qaǵaz alǵanyna qaramastan, 8/1 fınalda Belgııamen  matchqa qatysty. Bul ǵasyrlar boıy qabyldanǵan fýtbol erejesin aıaqqa basý jáne bir eldiń basshysynyń aıtqanyna kónip, qatań qaǵıdatty joqqa shyǵarý retinde sanalady.

Taǵy bir másele — fınaldaǵy úzilis. Ádettegi 15 mınýttyń ornyna úzilis konerttik baǵdarlamanyń saldarynan shamamen 27 mınýtqa sozyldy. Menińshe, mundaı ózgeris fýtboldyń ózine emes, shoý elementterine basymdyq berilgenin kórsetedi.

Sonymen qatar, bılet baǵasynyń shekten tys qymbattaýy da qarapaıym jankúıerlerdiń qaltasyna qıyndyq týǵyzdy. Shırek fınal qarsańynda Marokkodan kelgen jankúıerlerdiń 1 500 AQSh dollary turatyn bıletti satyp ala almaı júrgenine kýá boldym. Menińshe, FIFA mundaı máselelerde kommerııalyq tabystan góri jankúıerlerdiń múddesin kóbirek eskerýi qajet. Osyndaı jaǵdaılardan keıin Djannı Infantınonyń qyzmetine qatysty da suraqtar týyndaıdy dep oılaımyn.

— Álem chempıonaty sekildi dodanyń AQSh, Kanada, Meksıkada ótkizilýine qandaı baǵa beresiz?

— AQSh pen Iran arasyndaǵy daýly jaıtqa baılanysty jarys qojaıyndary Iran jáne ózge birneshe eldiń fýtbolshylary men qyzmetkerlerine vıza berýden bas tartty. Irannyń turatyn orny AQSh-tan Meksıkaǵa aýystyryldy. Tek match kúni ǵana olarǵa AQSh-qa kirýge ruqsat berildi. Odan bólek, Afrıka chempıony sanalatyn Senegal fýtbolshylaryn áýejaıǵa qonǵan sátte kıimderin sheship, uıatqa qaldyrdy. Úsh elde birdeı álem chempıonatyn ótkizý jankúıerlerge de ońaı tımedi. Tek qana AQSh-tyń ózindegi qalalardyń arasy keminde 2 myń shaqyrymnan asady. Osyndaı mysaldar óte kóp. Meniń oıymsha, FIFA uıymynyń talaptaryn eskermeıtin elderde jahandyq doda ótkizilmeýi kerek.

— Áńgimeńizge rahmet!

Áńgimelesken Qanat BAIUZAQOV