قازاق ۆولەيبولى: سۇراق كوپ، جاۋاپ جوق

تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسى حح جازعى ازيا ويىندارى دا اياقتالدى. قازاقستان سپورتشىلارىنىڭ جەتىستىكتەرى دە بار، الايدا كوڭىل كونشىتپەيتىن ناتيجەلەر مەن قوردالانعان ماسەلەلەر ودان دا از ەمەس. قازىر سالا ماماندارى جارىس قورىتىندىسىن سارالاپ، سپورتتاعى كەمشىلىكتەردى اشىق سىناپ، ناقتى ۇسىنىستارىن بىلدىرۋدە. بۇل — زاڭدى ءارى قاجەتتى ۇدەرىس. ويتكەنى، سپورتتاعى ءاربىر جەڭىس پەن جەڭىلىستىڭ ارتىندا مەملەكەت قارجىسى، مىڭداعان سپورتشىنىڭ ماڭداي تەرى، باپكەرلەردىڭ ەڭبەگى جانە تۇتاس ەلدىڭ ءۇمىتى تۇر.

الايدا، كەز كەلگەن ءىرى حالىقارالىق جارىستىڭ قورىتىندىسىن تەك جەڭىپ العان مەدالداردىڭ سانىنا قاراپ باعالاۋ جەتكىلىكسىز دەپ ەسەپتەيمىن. مەدال — سپورتتاعى جۇمىستىڭ سوڭعى ناتيجەسىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ولشەمدەردىڭ ءبىرى بولعانىمەن، ونىڭ ار جاعىندا تۇتاس ءبىر جۇيە، قىرۋار قارجى، مامانداردىڭ ەڭبەگى، سپورتشىلاردىڭ دايىندىعى، وقۋ-جاتتىعۋ ۇدەرىسى، سپورتتىق ينفراقۇرىلىم جانە باسقارۋ ساپاسى تۇر. سوندىقتان ءبىز، سپورت سۇيەر قاۋىم عانا ەمەس، جالپى قوعام رەتىندە، سپورتقا بولىنگەن مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ كولەمى مەن ونىڭ قاي باعىتتارعا جۇمسالىپ وتىرعانىنا دا بايىپپەن قاراۋىمىز كەرەك. بەلگىلى ءبىر سپورت تۇرىنە قانشا قارجى ءبولىندى؟ سول قارجىنىڭ ناقتى قايتارىمى قانداي بولدى؟ قانشا سپورتشى دايارلاندى؟ حالىقارالىق ارەنادا قانداي ناتيجەگە جەتتى؟ قاي سپورت تۇرىندە جۇيەلى ءوسىم بار، قاي باعىتتا بىرنەشە جىلدان بەرى ءبىر ورىندا تۇرمىز نەمەسە ءتىپتى كەرى كەتىپ بارامىز؟ وسىنداي سۇراقتارعا ناقتى دەرەك پەن اشىق تالداۋ نەگىزىندە جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت جەتتى دەپ سانايمىن.

ماسەلەنىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇسى — ناتيجە بولماعان جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن انىقتاۋ. جارىستا سپورتشى جەڭىلدى ەكەن دەپ بارلىق كىنانى ونىڭ موينىنا ارتىپ قويۋعا بولمايدى. سپورتشى — تۇتاس جۇيەنىڭ سوڭعى بۋىنى. ونىڭ ارتىندا جاتتىقتىرۋشى، مەديتسينالىق قىزمەت، عىلىمي-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ، دۇرىس ىرىكتەۋ، سپورتتىق مەنەدجمەنت، فەدەراتسيا، وقۋ-جاتتىعۋ بازاسى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى تۇر. ەگەر وسى تىزبەكتىڭ ءبىر بۋىنىندا كەمشىلىك بولسا، ونىڭ سالدارى ءتۇپتىڭ تۇبىندە سپورتشىنىڭ ناتيجەسىنەن كورىنەدى. سوندىقتان «كىم كىنالى؟» دەگەن سۇراقپەن عانا شەكتەلمەي، «ناتيجە نەگە بولمادى، جۇيەنىڭ قاي جەرىندە قاتەلىك كەتتى جانە ونى تۇزەتۋ ءۇشىن قانداي ناقتى شارا قابىلدانادى؟» — دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋىمىز ءتيىس. سپورتتاعى جاۋاپكەرشىلىك جازالاۋ ءۇشىن ەمەس، كەمشىلىكتى دەر كەزىندە انىقتاپ، ونى قايتالاماۋ ءۇشىن قاجەت.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستاننىڭ كوماندالىق سپورت تۇرلەرىندەگى قازىرگى جاعدايى مەنى ەرەكشە الاڭداتادى. ويتكەنى، كوماندالىق سپورت — جەكە سپورتشىنىڭ عانا شەبەرلىگىنە سۇيەنبەيتىن، ۇزاق مەرزىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىستى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى سالا. مۇندا مىقتى بالالاردى ەرتە جاستان انىقتاۋ، ءىزباسارلار دايارلاۋ، جاتتىقتىرۋشىلار مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ، كلۋبتىق جۇيەنى دامىتۋ، ۇلتتىق قۇراماعا تۇراقتى ساباقتاستىق قالىپتاستىرۋ، حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋ جانە عىلىمي-ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋ قاتار ءجۇرۋى ءتيىس.

كوماندالىق سپورتتا ءبىر-ەكى تالانتتى ويىنشىنىڭ بولۋى جەتكىلىكسىز. مىقتى كوماندا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مىقتى مەكتەپ، بىلىكتى جاتتىقتىرۋشى، تۇراقتى جارىس تاجىريبەسى جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى قاجەت. ەگەر ءبىز وسى تەتىكتەردىڭ ءبىرىن نازاردان تىس قالدىراتىن بولساق، قىسقا مەرزىمدى جەتىستىكتەرگە جەتكەنىمىزبەن، تۇراقتى ناتيجە قالىپتاستىرا المايمىز.

ەندىگى جەردە قازاقستان سپورتىن باعالاۋدا «قانشا مەدال الدىق؟» دەگەن ءبىر عانا سۇراقتان ارىلىپ، «سول ناتيجەگە قانداي جۇيە ارقىلى جەتتىك؟» دەگەن سۇراققا دا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. سپورتقا سالىنعان ءاربىر تەڭگە — حالىقتىڭ قارجىسى. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى دە قوعام الدىندا تۇسىنىكتى ءارى اشىق بولۋى ءتيىس.

بۇل جەردە مەن بىرەۋدى كىنالاۋدى نەمەسە بەلگىلى ءبىر ماماننىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان جوقپىن. كەرىسىنشە، سپورتقا جاناشىر ازامات رەتىندە جىلدار بويى جيناقتاعان تاجىريبەم مەن بىلىمىمە سۇيەنە وتىرىپ، ماسەلەنىڭ سەبەپتەرىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ويتكەنى، سپورتتاعى كەمشىلىكتى ايتپاۋ — وعان نەمقۇرايلى قاراۋ، ال كەمشىلىكتى اشىق ايتىپ، ونىڭ شەشۋ جولىن ۇسىنۋ — سپورتتىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىق دەپ تۇسىنەمىن. سوندىقتان وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوزىمنىڭ وي-سانام مەن كاسىبي ءبىلىمىم جەتكەنشە تالداۋ جاساپ، قازاقستاننىڭ كوماندالىق سپورت تۇرلەرىندەگى بۇگىنگى احۋالعا باعا بەرىپ كورمەكپىن. مەنىڭ ماقساتىم — وتكەنگە وكپە ايتۋ ەمەس، جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردەن ساباق الىپ، ۇلتتىق سپورتتىڭ ەرتەڭىنە دۇرىس باعىت ۇسىنۋ. سەبەبى، مەملەكەتتەن قولداۋ كورگەن ءاربىر سپورت ءتۇرى سول سەنىم مەن قارجىعا لايىقتى ناتيجە كورسەتۋگە ۇمتىلۋى كەرەك. ال، ناتيجە تومەندەگەن جاعدايدا ونى جاسىرۋ ەمەس، سەبەبىن اشىق ايتىپ، تۇزەتۋ جولىن بىرگە ىزدەۋ — بارشامىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز.

كوماندالىق سپورتقا جۇمسالعان قارجىنىڭ قايتارىمى بار ما؟

جاپونيادا وتكەن ازياداعا قازاقستان اتىنان 558 سپورتشى قاتىسقانىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ كوماندالىق سپورت تۇرلەرىنە جۇمىلدىرىلۋى بۇل باعىتقا مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي رەسۋرس بولىنەتىنىن اڭعارتادى. الايدا، باسكەتبول، ۆولەيبول، گاندبول، رەگبي، كوگالداعى حوككەي سەكىلدى سپورت تۇرلەرىنەن كۇتكەن ناتيجەنىڭ بولماۋى نەمەسە كوڭىل كونشىتپەۋى كۇردەلى سۇراقتار تۋىنداتادى.

كوماندالىق سپورتتىڭ ەرەكشەلىگى سول، مۇندا ءبىر-ەكى دارىندى سپورتشىنىڭ شەبەرلىگى جەتكىلىكسىز. جۇيەلى دايىندىق، ويىنشىلار ساباقتاستىعى، بىلىكتى باپكەرلەر، عىلىمي-ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ، تاكتيكالىق ۇيلەسىم جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى قاجەت. وسىلاردىڭ ءبىرى اقساسا، تۇتاس كوماندانىڭ ناتيجەسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىندىگى اقيقات.

دەمەك، ماسەلە سپورتشىلاردىڭ الاڭداعى شەبەرلىگىمەن عانا شەكتەلمەيدى. ونىڭ ار جاعىندا سپورت فەدەراتسيالارىنىڭ جۇمىسى، ۇلتتىق قۇرامالاردى جاساقتاۋ قاعيدالارى، باپكەرلەردى ىرىكتەۋ، ءىزباسارلار دايىنداۋ جانە قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر جاتىر. ەگەر كوماندالىق سپورت تۇرلەرىنە جىلدار بويى قوماقتى قارجى ءبولىنىپ، حالىقارالىق جارىستاردا تۇراقتى ناتيجە كورسەتىلمەسە، وندا قالىپتاسقان جۇيەنى قايتا قاراۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەن جوق پا؟

ءبىر جارىستا جەڭىلۋ — قالىپتى جاعداي. بىراق جىلدار بويى ءبىر ورىندا تۇرىپ قالۋ، بۇرىنعى جەتىستىكتەردى قايتالاي الماۋ، العا جىلجۋدىڭ ورنىنا كەيىن شەگىنۋ — جاي عانا سپورتتىق ساتسىزدىك ەمەس. بۇل — باسقارۋ جۇيەسىنە، كادر ساياساتىنا جانە دامۋ ستراتەگياسىنا قاتىستى كوكەيتەستى ماسەلە.

سوندىقتان قۇزىرلى مينيسترلىك پەن سپورت فەدەراتسيالارى ءاربىر سپورت ءتۇرى بويىنشا جۇمسالعان قارجى مەن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەنىڭ اراقاتىناسىن اشىق تالداۋى كەرەك. قوعامعا ەسەپ بەرەتىن سپورت جۇيەسى عانا ءوز كەمشىلىگىن مويىنداپ، ونى تۇزەتۋگە قابىلەتتى بولادى.

گۋانچجوۋداعى تاريحي ناتيجە قايدا قالدى؟

قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ بۇگىنگى جاعدايىن باعالاۋ ءۇشىن وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ كورەيىك. 2010 جىلى قىتايدىڭ گۋانچجوۋ قالاسىندا وتكەن XVI ازيا ويىندارىندا باقىتجان بايتورەەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونەر كورسەتكەن قازاقستاننىڭ ايەلدەر ۆولەيبول قۇراماسى تاريحي قولا جۇلدەنى يەلەندى. بۇل — تاۋەلسىز قازاقستان سپورتىنىڭ ازيا ويىندارى سەكىلدى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىرى جارىستاعى كوماندالىق ويىنداردان العان ەڭ ۇزدىك كورسەتكىشتىڭ ءبىرى ەدى. قۇراما ازيانىڭ ۇزدىك كوماندالارىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ، قازاقستاننىڭ ۆولەيبولدان الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتتى. مۇنىڭ الدىندا ازيا چەمپيوناتىندا (2005 ج. كۇمىس) جانە ازيا كۋبوگىندە (2016 ج. كۇمىس، 2012، 20014 جج. قولا جۇلدە) يەلەنگەن بولاتىن. الايدا، قۇرلىقتىق چەمپيوناتتاردان ازيا ويىندارىنىڭ ءباسى ءبىر ساتى جوعارى تۇراتىندىعى بەلگىلى. مۇنداي ناتيجەنىڭ جاس مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى وتە زور بولىپ سانالادى.

سودان بەرى 16 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدە سپورت ينفراقۇرىلىمى دامىدى، كوپتەگەن جاڭا سپورت كەشەندەرى سالىندى، فەدەراتسيالار جۇمىس ىستەدى، ۇلتتىق چەمپيوناتتار وتكىزىلدى، سپورتشىلار حالىقارالىق جارىستارعا قاتىستى. ۆولەيبولدى دامىتۋعا قىرۋار قارجى مەن قانشاما ۋاقىت جۇمسالدى.

ەندى، وسىنداي كەرەمەت جەتىستىكتەن كەيىن «2010 جىلى ازيانىڭ ۇزدىك ۇشتىگىنە ەنگەن ايەلدەر قۇراماسىنىڭ جەتىستىگىن نەگە تۇراقتى داستۇرگە اينالدىرا المادىق» — دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز؟

ون التى جىلدان استام ۋاقىتتا قازاقستان ۆولەيبولى نەگە سول ناتيجەنى سەنىمدى تۇردە قايتالاپ، ودان ءارى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلە المادى؟ جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىنداعى رەزەرۆتى دايىنداۋدا قانداي جۇيەلىك كەمشىلىكتەر جىبەرىلدى؟ ۇلتتىق قۇراماعا جاۋاپتى تۇلعالار وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرە الا ما؟

ارينە، قازىرگى حالىقارالىق باسەكەنىڭ دەڭگەيى وزگەردى. ازيا ەلدەرىنىڭ ۆولەيبولى دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. سوندىقتان 2010 جىلعى ناتيجەنى بۇگىنگى جاعدايمەن تىكەلەي سالىستىرۋدىڭ وزىندىك شەكتەۋلەرى بار. بىراق بۇل تاريحي جەتىستىكتىڭ بىزگە ماڭىزدى ءبىر شىندىقتى كورسەتەتىنىن جوققا شىعارا المايمىز. ول قازاقستاندا حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ۆولەيبول قۇراماسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تە، تاجىريبە دە بولعان. مىنە، ماسەلە — سول الەۋەتتى قالاي ساقتاپ، قالاي دامىتا العانىمىزدا.

باقىتجان بايتورەەۆ قازىر قايدا ءجۇر؟

وسى تۇستا قازاق ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن بىلىكتى مامانداردىڭ ءبىرى — باقىتجان بايتورەەۆ تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونىمەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا بىرگە قىزمەت اتقارىپ، كاسىبي بولمىسىن جاقىننان تانىعان ادام رەتىندە ونىڭ ءوز ءىسىنىڭ ناعىز مايتالمانى ەكەنىنە كوزىم جەتتى. شەبەردىڭ اتى — شەبەر. بايتورەەۆتىڭ ۆولەيبولدى تەرەڭ مەڭگەرگەن ءبىلىمى، جيناقتاعان تاجىريبەسى، كاسىبي تالعامى مەن سپورتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ونى وزگەلەردەن دارالاي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە، قازاق ۆولەيبولىن دامىتۋعا قاتىستى كاسىبي ۇستانىمدارى مەن وي-پىكىرلەرىن ءوز اۋزىنان ەستىپ، ۇلتتىق ۆولەيبولدىڭ بولاشاعىنا دەگەن كوزقاراسىنا قانىقتىم. سوندىقتان باقىتجان بايتورەەۆ تۋرالى بۇل پىكىردى سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە ەمەس، ونى قىزمەت بارىسىندا تانىعان ارىپتەسى ءارى قازاق سپورتىنا جاناشىر ازامات رەتىندە ايتىپ وتىرمىن.

باقىتجان بايتورەەۆ — قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان، سپورتشى جانە بىلىكتى جاتتىقتىرۋشى رەتىندە بىرقاتار تاريحي جەتىستىكتەرگە جەتكەن بىلىكتى مامان. ونىڭ سپورتتىق جولى وتاندىق ۆولەيبولدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرۋعا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول — فرانتسيادا كاسىبي دەڭگەيدە ونەر كورسەتكەن العاشقى قازاق ۆولەيبولشىسى. سونىمەن قاتار ول رەسەي سۋپەرليگاسىندا ونەر كورسەتكەن العاشقى قازاقستاندىق ۆولەيبولشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ، وسى بەدەلدى چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەسىن يەلەندى. فرانتسيا چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتانىپ، «ۇزدىك قابىلداۋشى» اتاعىنا يەلەنسە، فرانتسيا كۋبوگىنىڭ ەكى دۇركىن ءفيناليسى بولدى. 1993 جىلى ازيانىڭ ۇزدىك ويىنشىسى اتانۋى ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شەبەرلىگىنىڭ جاقسى باعالانعانىن كورسەتەدى.

وتاندىق ۆولەيبولداعى سپورتتىق جولىن الماتىنىڭ «سكا»، «ازامات»، «الماتى» كلۋبتارىنىڭ نەگىزگى قۇرامىندا جالعاستىرىپ، كسرو داۋىرىندەگى ءىرى دودالاردا دا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. اتاپ ايتقاندا، 1991 جىلى كيەۆتە وتكەن كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى، بەلگورودتا وتكەن كسرو كۋبوگىنىڭ يەگەرى اتاندى. ال، انگليانىڭ شەففيلد قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادادا قولا جۇلدەگە يە بولىپ، حالىقارالىق جارىستارداعى شەبەرلىگىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى.

باقىتجان بايتورەەۆتىڭ ۆولەيبولداعى ەڭبەگى ويىنشىلىق كەزەڭىمەن عانا شەكتەلمەيدى. جاتتىقتىرۋشى رەتىندە دە ول قازاقستاندىق ۆولەيبولدىڭ دامۋىنا وراسان زور ۇلەس قوستى. سونىڭ ايقىن دالەلى — 2010 جىلى قازاقستان ايەلدەر قۇراماسىن ازيا ويىندارىندا جۇلدەگە جەتكىزىپ، ەل سپورتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن كوتەرۋى.

باقىتجان سەلمەك ۇلىنىڭ سپورتتىق جانە جاتتىقتىرۋشىلىق جولى — كاسىبي شەبەرلىكتىڭ، تاباندىلىقتىڭ جانە وتاندىق ۆولەيبولعا دەگەن ادال قىزمەتتىڭ جارقىن ۇلگىسى. ونىڭ جەتىستىكتەرى قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانۋعا ابدەن لايىقتى دەپ سانايمىن. ۇزاق جىلدار قازاقستان قۇراماسىندا ونەر كورسەتىپ، وتاندىق ۆولەيبولدىڭ قالىپتاسۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. شەتەلدە ويناپ، حالىقارالىق تاجىريبە جيناقتادى. ويىنشىنىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىعى، تەحنيكالىق-تاكتيكالىق شەبەرلىگى مەن دەنە دايىندىق مۇمكىندىكتەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن تاجىريبە جۇزىندە تانىعان ازامات. ەڭ ماڭىزدىسى — ول گۋانچجوۋدا وتكەن 2010 جىلعى ازيا ويىندارىندا قازاقستان ايەلدەر قۇراماسىن قولا جۇلدەگە جەتكىزگەن باپكەر رەتىندە دە ەل ەسىندە قالدى. ال، بۇگىندە «باقىتجان بايتورەەۆ قايدا ءجۇر؟» — دەگەن ساۋال سپورت سۇيەر قاۋىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ورىندى سۇراقتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مۇنى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پىكىرلەردەن دە انىق اڭعارۋعا بولادى. قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ بۇگىنگى جاعدايى، ونىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى مەن قوردالانعان ماسەلەلەرى جونىندە باقىتجان سەلمەك ۇلىنىڭ بەرگەن مازمۇندى سۇحباتتارىن مىڭداعان جانكۇيەر قىزىعۋشىلىقپەن تىڭداپ، ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋدە. سول پىكىرلەردىڭ اراسىنان ونىڭ تاجىريبەسى مەن كاسىبي بىلىمىنە دەگەن قۇرمەتپەن قاتار، «وسىنداي بىلىكتى مامان نەگە قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا بەلسەندى ارالاسپايدى؟»، «بايتورەەۆتىڭ مول تاجىريبەسىن نەگە ەل سپورتىنىڭ يگىلىگىنە پايدالانباسقا؟» — دەگەن مازمۇنداعى ساۋالداردىڭ ءجيى كەزدەسۋى دە كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

بۇل — ءبىر عانا ماماننىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلە ەمەس. بۇل — وتاندىق سپورتتا قالىپتاسقان كاسىبي تاجىريبەنى قانشالىقتى باعالاپ، ونى ۇلتتىق مۇددەگە ءتيىمدى پايدالانا الىپ جۇرگەنىمىز تۋرالى ويلانۋعا جەتەلەيتىن ماسەلە. جانكۇيەرلەردىڭ باقىتجان بايتورەەۆكە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن سۇرانىسى ونىڭ ۆولەيبول سالاسىنداعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ ءالى دە قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.

قازىرگى تاڭدا باقىتجان سەلمەك ۇلى بەلگىلى ۆولەيبول جاناشىرى، بىلىكتى باپكەر ءارى ارىپتەس اعاسى مارات جولداس ۇلى بوجبانباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركىستان قالاسىنداعى حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قىزمەتكە كەلىپ، ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن «دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت» مەكتەبىندە ءوزىنىڭ جارى نادەجدا بايتورەەۆامەن بىرگە دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇر.

ارينە، دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرۋ — ابىرويلى ءارى قوعام ءۇشىن اسا قاجەتتى قىزمەت. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ، سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ، قيمىل-قوزعالىس بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ مەن دەنە مادەنيەتىن دامىتۋدا دەنە تاربيەسى ماماندارىنىڭ ورنى ايرىقشا. سوندىقتان بۇل ماماندىقتى ەش ۋاقىتتا تومەن باعالاۋعا بولمايدى. الايدا، ماسەلە دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىندا ەمەس. ماسەلە — وسىنداي حالىقارالىق تاجىريبەسى مول، كاسىبي ءبىلىمى تەرەڭ، ۇزدىك ويىنشى ءارى جاتتىقتىرۋشى رەتىندە قالىپتاسقان ماماننىڭ الەۋەتىن قانداي دەڭگەيدە پايدالانىپ وتىرعانىمىزدا.

باقىتجان بايتورەەۆتىڭ كاسىبي جولىنا كوز جۇگىرتسەك، ونىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى تەك وقۋ دارىسحاناسىنداعى دەنە تاربيەسى ساباعىمەن شەكتەلىپ قالماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ول — حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جارىستاردىڭ تاجىريبەسىن كورگەن، شەتەلدىك ۆولەيبولدىڭ كاسىبي جۇيەسىن مەڭگەرگەن بىلىكتى مامان. سوندىقتان ونىڭ وسى الەۋەتىن ستۋدەنتتەرگە ءدارىس بەرۋمەن قاتار، بولاشاق باپكەرلەردى دايارلاۋ، جاس جاتتىقتىرۋشىلارعا شەبەرلىك ساباقتارىن وتكىزۋ، ۆولەيبولدىڭ زاماناۋي ادىستەمەسىن ەنگىزۋ، تورەشىلەر مەن باپكەرلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى باعىتتارعا دا كەڭىنەن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار.

بۇگىنگى ماسەلە «باقىتجان بايتورەەۆ نەگە دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرەدى؟» — دەگەن سۇراقتا ەمەس. كەرىسىنشە، «باقىتجان بايتورەەۆ سياقتى بىرەگەي ماماننىڭ مول تاجىريبەسىن قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا قالاي ءتيىمدى پايدالانامىز؟» — دەگەن ساۋالدا جاتىر.

ءوز ءىسىنىڭ مايتالمانى ءۇشىن جاستارعا دەنە تاربيەسىن ۇيرەتۋ — ۇلكەن مارتەبە. بىراق ەل ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الاتىن وسىنداي بىلىكتى ماماننىڭ كاسىبي الەۋەتىن تەك ءبىر عانا باعىتپەن شەكتەمەي، ۇلتتىق ۆولەيبولدىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىن كەڭ اۋقىمدى جۇمىستارعا تارتۋ — بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىن.

ەگەر حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبەسى بار، ۇلتتىق قۇرامانى باسقارعان، سپورتشىلاردى ۇلكەن جارىستارعا دايىنداۋدىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بىلەتىن ماماننىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋعا جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بولسا، نەگە سول مۇمكىندىكتى تولىق پايدالانباسقا؟

قازىرگى تاڭدا قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى — بىلىكتى باپكەرلەر مەن تورەشىلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ. بۇل باعىتتا بەلگىلى ءبىر جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىمەن، حالىقارالىق تاجىريبەنى مەڭگەرۋ، زاماناۋي ادىستەمەلەردى ەنگىزۋ جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن تۇراقتى جەتىلدىرۋ ءىسى ءالى دە كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەدى. سوڭعى جىلدارى وسى ماقساتتا شەتەلدىك مامانداردى قازاقستانعا شاقىرىپ، ارنايى سەمينارلار مەن وقۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. ارينە، الەمدىك ۆولەيبولدىڭ وزىق تاجىريبەسىن ەلگە اكەلۋدىڭ ماڭىزى زور. الايدا، مۇنداي جۇمىستارمەن قاتار، ءوز ەلىمىزدە قالىپتاسقان كاسىبي مەكتەپ پەن تاجىريبەلى مامانداردىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارعان ءجون.

وسى تۇرعىدان العاندا، بايتورەەۆ باقىتجان سەلمەك ۇلىنىڭ كاسىبي تاجىريبەسى مەن كەمەل ءبىلىمىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى. سونداي-اق، ونىڭ بىرنەشە شەتەل ءتىلىن مەڭگەرۋى وعان الەمدىك ۆولەيبولدىڭ وزىق تاجىريبەسىن تىكەلەي زەردەلەپ، ونى كاسىبي ورتادا ەركىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ حالىقارالىق ۆولەيبولداعى كوپجىلدىق تاجىريبەسى مەن كاسىبي ءبىلىمى — قازاقستان سپورتى ءۇشىن دايىن تۇرعان ۇلكەن زياتكەرلىك رەسۋرس بولىپ سانالادى.

بۇگىندە بايتورەەۆتىڭ كاسىبي ءبىلىمى مەن ومىرلىك تاجىريبەسىنە شەتەلدىك ۆولەيبول ماماندارىنىڭ وزدەرى جوعارى باعا بەرىپ وتىرعانى ايرىقشا نازار اۋدارتادى. ونى شەتەلدىك كلۋبتار ارنايى شاقىرىپ، سەمينارلار وتكىزۋگە، تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە جانە جاس جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا تارتىپ كەلەدى. بۇل — ونىڭ مامان رەتىندەگى بەدەلىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعانىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

ولاي بولسا، «قولدا بار التىننىڭ قادىرى جوق» دەگەن حالىق دانالىعىن وسى ماسەلەگە قاتىستى ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەمىز. بۇل شەتەلدەن مامان شاقىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە، حالىقارالىق تاجىريبەمەن قاتار، ءوز ەلىمىزدەگى بىلىكتى مامانداردىڭ مۇمكىندىگىن دە ۇتىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت دەپ بىلەمىز. ويتكەنى، قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ قالىپتاسۋ جولىن، ونىڭ جەتىستىكتەرى مەن ماسەلەلەرىن سىرتتان كەلگەن ماماننان گورى، وسى سپورتتىڭ ىشىندە ۇزاق جىلدار بويى شىڭدالىپ، ەڭبەك ەتكەن ءوز ماماندارىمىز تەرەڭىرەك بىلەتىنى انىق.

باقىتجان سەلمەك ۇلىنىڭ كاسىبي الەۋەتىن قازاقستان ۆولەيبولىن دامىتۋ ىسىنە كەڭىنەن پايدالانۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرەتىن ۋاقىت جەتتى. ونىڭ ءبىلىمىن باپكەرلەر مەن تورەشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنا تارتۋعا، جاس ماماندارعا ارنالعان شەبەرلىك ساباقتارى مەن سەمينارلار وتكىزۋگە، ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ۇدەرىسىنە ادىستەمەلىك تۇرعىدان قولداۋ كورسەتۋگە جانە وتاندىق جاتتىقتىرۋشىلار مەكتەبىن قالىپتاستىرۋعا پايدالانۋعا ابدەن بولادى.

ەڭ باستىسى — بۇل ءبىر ادامدى دارىپتەۋ ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىق سپورتتىڭ مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى. ءوز ەلىمىزدە قالىپتاسقان كاسىبي تاجىريبەنى باعالاپ، بىلىكتى مامانداردىڭ ءبىلىمىن كەيىنگى بۋىنعا جەتكىزۋ — ۆولەيبولدىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى جولى. شەتەلدەن مامان شاقىرعاننان گورى، شەتەلدە تاجىريبەسى مويىندالعان ءوز مامانىمىزدى ەل ىشىندە ءتيىمدى پايدالانا الساق، بۇل وتاندىق ۆولەيبولدىڭ دامۋىنا الدەقايدا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز.

سوندىقتان قازاقستان ۆولەيبول فەدەراتسياسى باقىتجان بايتورەەۆتىڭ كوپجىلدىق كاسىبي تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن ۇلتتىق ۆولەيبولدىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعانى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى، ەل ىشىندە جۇرگەن وسىنداي بىلىكتى مامانداردىڭ قادىرىن ءبىلىپ، ولاردىڭ تاجىريبەسىن جاس ۇرپاققا امانات ەتۋ — بۇگىنگى بۋىننىڭ عانا ەمەس، بولاشاق قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ بىلەمىز.

مەن باقىتجان بايتورەەۆتىڭ جاتتىقتىرۋشىلىق الەۋەتىن جايدان-جاي جاقسى باعالاپ وتىرعان جوقپىن. ونىڭ كاسىبي مۇمكىندىگىنە دەگەن سەنىمىمنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بۇل پىكىرىمدى باقىتجان سەلمەك ۇلىمەن سۇحباتتا ءوز اۋزىنان ەستىگەن ءومىر جولى مەن كاسىبي قالىپتاسۋ تاريحى دا بەكىتە تۇسەدى.

قازاق ۆولەيبولىنىڭ اتاسى اتانعان وكتيابر جارىلعاپوۆ قالىپتاستىرعان ۆولەيبول مەكتەبى — ءبىر عانا كەزەڭنىڭ جەتىستىگى ەمەس، بىرنەشە بۋىنعا جالعاسقان كاسىبي ءداستۇردىڭ قاينار كوزى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. وسى مەكتەپتەن تۇلەپ شىققان ۆولەيبول پروفەسسورى اتانعان زاڭعار جاركەشەۆ، وليمپيادا چەمپيونى ۆالەري يۆانوۆيچ كراۆچەنكو، كسرو چەمپيوندارى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىلارى نيكولاي ميحايلوۆيچ راگوزين، ۆياچەسلاۆ نيكولاەۆيچ شاپران سىندى ساڭلاقتار قازاق ۆولەيبولىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتىپ قانا قويماي، كەيىنگى بۋىنعا مىقتى سپورتتىق ءارى جاتتىقتىرۋشىلىق مەكتەپ قالىپتاستىردى. باقىتجان بايتورەەۆ تە وسىنداي ايتۋلى مامانداردىڭ ءتالىمىن كورىپ، ولاردىڭ كاسىبي مەكتەبىنەن وتكەن. ونىڭ سپورتتىق شەبەرلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا قازاقستانداعى ۇستازدارىنىڭ عانا ەمەس، كەيىننەن كەڭەستىك جانە ەۋروپالىق ۆولەيبولدىڭ وزىق وكىلدەرىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋى ايرىقشا ىقپال ەتكەن. سولاردىڭ قاتارىندا كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، كسرو ۆولەيبول قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى ۆياچەسلاۆ الەكسەەۆيچ پلاتونوۆتىڭ ورنى ەرەكشە. باقىتجان سەلمەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، پلاتونوۆ ونىڭ ويىن شەبەرلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ، سانكت-پەتەربۋرگتىڭ «اۆتوموبيليست» كلۋبىنا ارنايى شاقىرعان. بۇل شاقىرتۋ — كەز كەلگەن سپورتشىعا جاسالا بەرمەيتىن ۇلكەن سەنىمنىڭ بەلگىسى. ويتكەنى، ول كەزەڭدە «اۆتوموبيليست» كەڭەستىك ۆولەيبولدىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى كاسىبي كلۋبتاردىڭ ءبىرى بولاتىن. ال، ۆ.ا.پلاتونوۆ الەمدىك ۆولەيبول تاريحىندا وزىندىك ورنى بار بەلگىلى مامان. ونىڭ قول استىندا ونەر كورسەتكەن سپورتشىلاردىڭ كاسىبي دايارلىعى، ويىن ءتارتىبى، تاكتيكالىق ساۋاتتىلىعى مەن جەڭىسكە دەگەن پسيحولوگيالىق دايىندىعى كەڭەستىك ۆولەيبول مەكتەبىنىڭ مىقتىلىعىن تانىتتى. ۆ.ا.پلاتونوۆ قالىپتاستىرعان جۇيە سول كەزدەگى كسرو ۆولەيبولىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتكەن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى.

وسىنداي ايتۋلى مامانداردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ، ولاردىڭ تاجىريبەسىن كورۋ، كاسىبي تالاپتارىن سەزىنۋ، جوعارى دەڭگەيدەگى ويىنشىلارمەن بىرگە جاتتىعۋ مەن جارىسقا قاتىسۋ باقىتجان بايتورەەۆتىڭ دۇنيەتانىمىن دا، ۆولەيبولعا دەگەن كوزقاراسىن دا قالىپتاستىرعانىن، ونىڭ بويىندا تەك ۇزدىك ويىنشىعا ءتان شەبەرلىك ەمەس، ۆولەيبولدىڭ ىشكى تابيعاتىن، ويىن تاكتيكاسىن، سپورتشى پسيحولوگياسىن جانە جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنىڭ تالاپتارىن تەرەڭ تۇسىنەتىن كاسىبي ويلاۋ جۇيەسى قالىپتاسقانىن كورسەتەدى.

مەنىڭ باقىتجان بايتورەەۆتىڭ جاتتىقتىرۋشىلىق الەۋەتىنە ەرەكشە ءمان بەرۋىمنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. ول — ۆولەيبولدى سىرتتاي باقىلاپ كەلگەن مامان ەمەس، ونىڭ بارلىق قىرىن ويىنشى رەتىندە باستان وتكەرگەن، ءارتۇرلى ۆولەيبول مەكتەپتەرىنىڭ تاجىريبەسىن ءوز بويىنان وتكىزگەن مامان. قازاق مەكتەبى، كەڭەستىك كاسىبي مەكتەپ جانە ەۋروپا ۆولەيبولىنىڭ تاجىريبەسى ونىڭ سپورتتىق جولىندا ءوزارا ساباقتاسىپ جاتىر.

بۇگىندە قازاقستان ۆولەيبولىنا وسىنداي تاجىريبەنى ۇلتتىق سپورت مەكتەبىنىڭ داستۇرىمەن ۇشتاستىرا الاتىن ماماندار اسا قاجەت دەپ ويلايمىن. جاتتىقتىرۋشى ءۇشىن تەوريالىق ءبىلىم قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا، جوعارى دەڭگەيدەگى ويىنشىلىق تاجىريبە، حالىقارالىق جارىستاردى ىشىنەن كورۋ، مىقتى باپكەرلەردىڭ مەكتەبىنەن ءوتۋ جانە سپورتشىنىڭ پسيحولوگياسىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ دە سونشالىقتى ماڭىزدى.

باقىتجان بايتورەەۆتىڭ ەرەكشەلىگى — وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى ونىڭ كاسىبي جولىندا توعىسقان. سوندىقتان ونىڭ جاتتىقتىرۋشىلىق الەۋەتىن پايدالانۋ تۋرالى ماسەلە — بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ مانسابىن كوتەرمەلەۋ ەمەس، قازاقستان ۆولەيبولىندا جيناقتالعان كاسىبي تاجىريبەنى ەل سپورتىنىڭ بولاشاعىنا باعىتتاۋ ماسەلەسى دەپ قاراعان ءجون.

بۇگىنگى تاڭدا قازاق ۆولەيبولىنا باقىتجان بايتورەەۆ سەكىلدى حالىقارالىق تاجىريبەسى بار، جوعارى دەڭگەيدەگى ويىنشىلىق مەكتەپتەن وتكەن، الەمدىك ۆولەيبولدىڭ دامۋ باعىتىن تۇسىنەتىن جانە سول ءبىلىمىن جاس ۇرپاققا بەرە الاتىن ماماندار اۋاداي قاجەت. ۇلتتىق ۆولەيبولدىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋى ءۇشىن وسىنداي كادرلاردىڭ تاجىريبەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ — ۋاقىت تالابى.

ەلدە دەنە تاربيەسى پانىنەن ساباق بەرەتىن مىڭداعان بىلىكتى مامان بار. ولار ءوز مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. ال، جوعارى جەتىستىكتەر سپورتىنا قاجەتتى تاجىريبەلى باپكەرلەردى دايىنداۋ، ىرىكتەۋ جانە ءوز سالاسىندا ءتيىمدى پايدالانۋ — ءوز الدىنا بولەك مىندەت دەپ سانايمىن. مەنىڭ باقىتجان بايتورەەۆتىڭ بۇگىنگى قىزمەتىن تومەندەتۋ ويىمدا جوق. كەرىسىنشە، ونىڭ جيناقتاعان تاجىريبەسى مەن كاسىبي الەۋەتىن قازاق ۆولەيبولىنىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ ازاماتتىق پارىزىم دەپ بىلەمىن.

مۇنداي مايتالمان ماماننىڭ تاجىريبەسى ۇلتتىق قۇرامانى دايىنداۋدا، باپكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا، جاس ويىنشىلاردىڭ رەزەرۆىن قالىپتاستىرۋدا نەمەسە ۆولەيبولدى دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدە نەگە كەڭىنەن قولدانىلمايدى دەگەن سۇراق مازالايدى؟ بۇل سۇراققا ەڭ الدىمەن قازاقستان ۆولەيبول فەدەراتسياسى مەن سپورت سالاسىنا جاۋاپتى قۇزىرلى ورگاندار جاۋاپ بەرۋى كەرەك دەپ سانايمىن.

ەلىمىزدە تاجىريبەلى مامانعا سۇرانىس جوق پا، الدە جۇيەدە باسقا ماسەلە بار ما؟

بىزدە كەيدە سپورتتاعى ساتسىزدىكتى قارجىنىڭ ازدىعىمەن، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن نەمەسە جاس تالانتتاردىڭ تاپشىلىعىمەن تۇسىندىرۋگە بەيىمدىك باسىم. مۇنداي ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. الايدا، بارلىق قيىندىقتى تەك وسى سەبەپتەرمەن ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس. كەيدە ماسەلە بار ماماننىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا الماۋىمىزدا بولۋى مۇمكىن.

سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن تەك جاڭا سپورت عيماراتتارىن سالۋ، ساپالى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ نەمەسە حالىقارالىق جارىسقا كوماندا جىبەرۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ الدىمەن، سول جۇمىستىڭ باسىندا كىم تۇرعانىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. بىلىكتى باپكەردى ورنىمەن پايدالانۋ، ونىڭ تاجىريبەسىن جاس ماماندارعا ۇيرەتۋ، ۇلتتىق قۇرامانىڭ ويىن جۇيەسىن جەتىلدىرۋ — سپورتتاعى ناتيجەگە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورلار دەپ بىلەمىن.

سوندىقتان باقىتجان بايتورەەۆ سىندى بىلىكتى مامانداردى ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋ جۇمىسىنا تارتۋ ماسەلەسى قوعامدا اشىق قاراستىرىلۋى ءتيىس. ونىڭ بىرنەشە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋى دە حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋگە، شەتەلدىك ماماندارمەن بايلانىس ورناتۋعا، وزىق ادىستەمەلەردى ۇيرەنۋگە جانە تاراتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر بۇل تىلدىك جانە كاسىبي الەۋەت راستالىپ، ناقتى جۇمىسقا باعىتتالسا، ونىڭ پايداسى تەك ءبىر كوماندامەن شەكتەلمەس ەدى.

اڭگىمە مىندەتتى تۇردە ءبىر ادامدى ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس باپكەرى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى عانا ەمەس. مۇنداي شەشىم كاسىبي باعالاۋ، قازىرگى بىلىكتىلىك تالاپتارى، سپورتتىق ناتيجەلەر جانە فەدەراتسيانىڭ دامۋ جوسپارى نەگىزىندە قابىلدانۋى كەرەك. الايدا، باقىتجان بايتورەەۆتىڭ تاجىريبەسىن ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋعا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرماۋ دا دۇرىس ەمەس دەپ سانايمىن. اتاپ ايقتاندا:

— وعان ۇلتتىق قۇرامانىڭ باپكەرلەر شتابىندا قىزمەت ۇسىنۋعا بولا ما؟

— جاستار قۇراماسىمەن جۇمىس ىستەۋگە شە؟

— باپكەرلەرگە ارنالعان وقۋ-ادىستەمەلىك سەمينارلار وتكىزىپ، وتاندىق مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە بولماي ما؟

— ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ تەحنيكالىق-تاكتيكالىق دايىندىعىن ساراپتايتىن جۇمىس توبىنا قوسۋعا شە؟

قويىلاتىن سۇراق كوپ. ال، جاۋاپ…

مۇنىڭ ءبارى — تالقىلاۋعا جانە ناقتى شەشىم قابىلداۋعا تۇرارلىق ۇسىنىستار دەپ سانايمىن.

ۇلتتىق قۇرامانىڭ نەگىزى سپورتشىنىڭ العاشقى قادامىنان باستالادى

ءبىر ماماندى قىزمەتكە تاعايىنداۋمەن ۆولەيبولداعى بارلىق ماسەلە شەشىلىپ كەتپەيتىندىگى بەلگىلى. مۇنى دا اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق سپورتتىڭ دامۋى ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس جۇيەنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. سوندىقتان قازاقستان ۆولەيبولىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن بىرنەشە باعىتتا ناقتى جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت. ونىڭ بىرنەشەۋىن قاراستىراتىن بولساق:

1. ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ سوڭعى جىلدارداعى ناتيجەلەرىنە تاۋەلسىز ءارى كاسىبي تالداۋ جاسالۋى كەرەك. قانداي شەشىمدەر ءتيىمدى بولدى؟ قانداي قاتەلىكتەر قايتالاندى؟ نەگە جاستار قۇرامالارىنان نەگىزگى كومانداعا ساپالى ويىنشىلار از كەلەدى؟ وسىنىڭ ءبارى جان-جاقتى تالداۋلار جاساۋ ارقىلى انىقتالۋعا ءتيىس.
2. جاتتىقتىرۋشىلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلۋى قاجەت. قىزمەتكە تاعايىنداۋدا جەكە تانىستىق نەمەسە فورمالدى كورسەتكىشتەر ەمەس، كاسىبي بىلىكتىلىك، ناقتى جوسپار، ويىنشىلارمەن جۇمىس تاجىريبەسى جانە جەتكەن ناتيجەلەر شەشۋشى ءرول اتقارۋى كەرەك.
3. ۇلتتىق قۇرامالار مەن بالالار-جاسوسپىرىمدەر ۆولەيبولىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت. بولاشاق ۇلتتىق قۇرامانىڭ نەگىزى حالىقارالىق جارىسقا بىرنەشە اي قالعاندا ەمەس، سپورتشىنىڭ العاشقى قادامى جاسالعان كەزدەن باستاپ قالانادى.
4. تاجىريبەلى مامانداردىڭ ءبىلىمىن كەيىنگى بۋىنعا بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ۇلتتىق قۇرامالاردا جۇمىس ىستەگەن، حالىقارالىق جارىستاردان تاجىريبە جيناعان باپكەرلەردىڭ كاسىبي الەۋەتى ءبىر قىزمەتپەن عانا شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ولاردىڭ تاجىريبەسى سەمينارلار، شەبەرلىك ساباقتارى، ادىستەمەلىك باعدارلامالار جانە جاس باپكەرلەرگە تالىمگەرلىك ەتۋ ارقىلى كەڭىنەن تاراتىلۋى قاجەت.
5. ۆولەيبول فەدەراتسياسى (باسقا دا فەدەراتسيالار) ءوزىنىڭ قىزمەتى تۋرالى قوعامعا جىل سايىن اشىق ەسەپ بەرۋگە ءتيىس. قانداي ماقسات قويىلدى، وعان جەتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟ بولىنگەن بيۋدجەت قالاي جۇمسالدى؟ ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ ناتيجەسى نەگە بايلانىستى وزگەردى؟ قانداي وزەكتى ماسەلەلەر بار، ولاردى شەشۋ جولدارى بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارۋ جوسپارلانۋدا؟ مۇنىڭ ءبارى ناقتى كورسەتكىشتەرمەن تۇسىندىرىلگەنى ءجون.
6. ايەلدەر ۆولەيبولىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. 2010 جىلى ازيا ويىندارىندا قولا جۇلدەنى يەلەنگەن قۇرامانىڭ تاريحى ءبىزدىڭ بۇل باعىتتا الەۋەتىمىز جوعارى بولعانىن كورسەتەدى. سول الەۋەتتى قايتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەپتەرىنەن باستاپ ۇلتتىق قۇراماعا دەيىنگى دايىندىق جۇيەسىن قايتا زەردەلەۋ قاجەت.

مينيسترلىك پەن فەدەراتسياعا سۇراقتارىم

وسى ورايدا، تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە، قازاقستان ۆولەيبول فەدەراتسياسىنا جانە ۇلتتىق قۇرامالاردى دايىنداۋعا جاۋاپتى ۇيىمدارعا بىرنەشە ساۋال جولداعىم كەلەدى.

1) قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى قانداي ناقتى كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلگەن؟ ونىڭ ورىندالۋى قالاي باعالانادى؟

2) ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ ناتيجەلەرىنە جاۋاپتى مامانداردىڭ جۇمىسى قانداي ولشەمدەرمەن باعالانادى؟ ناتيجە بولماعان جاعدايدا قانداي قورىتىندى جاسالىپ، قانداي شارالار قابىلدانادى؟

3) باقىتجان بايتورەەۆ سىندى حالىقارالىق تاجىريبەسى بار، ۇلتتىق قۇرامامەن جۇمىس ىستەگەن مامانداردىڭ قازىرگى كاسىبي الەۋەتى زەردەلەندى مە؟ ولاردىڭ تاجىريبەسىن ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋعا تارتۋ جونىندە ۇسىنىستار قاراستىرىلدى ما؟

4) وتاندىق ۆولەيبولدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان ارداگەر ويىنشىلار مەن تاجىريبەلى باپكەرلەردىڭ ءبىلىمىن جاس ماماندارعا بەرۋ ءۇشىن ارنايى تالىمگەرلىك جۇيەسىن قۇرۋ جوسپارلانعان با؟

5) 2010 جىلعى ازيا ويىندارىنداعى ايەلدەر قۇراماسىنىڭ قولا جۇلدەسى سەكىلدى تاريحي جەتىستىكتەردى تۇراقتى ناتيجەگە اينالدىرۋ ءۇشىن قانداي جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ جاتىر؟

بۇل سۇراقتار بەلگىلى ءبىر ادامدى كىنالاۋ نەمەسە بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋ ءۇشىن قويىلىپ وتىرعان جوق. ماقسات — سپورتتاعى ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاپ، ناقتى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتۋ. قوعامنىڭ سپورت فەدەراتسيالارىنان ەسەپ تالاپ ەتۋى — قالىپتى قۇبىلىس. ويتكەنى، ۇلتتىق قۇراما جەكەلەگەن ۇيىمنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلدىڭ نامىسىن قورعايدى.

ماماندى باعالاۋ — سپورتتىڭ بولاشاعىن باعالاۋ

باقىتجان بايتورەەۆتىڭ كاسىبي جولى مەن تاجىريبەسى قازاق ۆولەيبولى ءۇشىن ماڭىزدى رەسۋرس بولۋى مۇمكىن. ونى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن، ارينە، قازىرگى بىلىكتىلىگى، كاسىبي ۇستانىمى، دەنساۋلىق جاعدايى، جۇمىس ىستەۋگە دايىندىعى جانە ناقتى ناتيجەگە باعىتتالعان جوسپارى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. بۇل تالاپتار كەز كەلگەن مامانعا بىردەي قويىلۋى كەرەك.

بىراق ەڭ باستىسى — تاجىريبەلى كادرلاردىڭ مۇمكىندىگىن دەر كەزىندە باعالاپ، ولاردى سپورتتىڭ دامۋىنا جۇمىلدىرا ءبىلۋ. كەيدە ءبىز شەتەلدەن مامان ىزدەپ، حالىقارالىق تاجىريبەنى ۇيرەنۋگە قوماقتى قاراجات جۇمسايمىز. بۇل دا قاجەت. الايدا، ءوز ەلىمىزدە قالىپتاسقان، حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەگەن، سپورتتىڭ ىشكى ەرەكشەلىگىن جاقسى بىلەتىن مامانداردىڭ الەۋەتىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

بىلىكتى ماماننىڭ قادىرى ونىڭ قىزمەت اتاۋىمەن ولشەنبەيدى. ونىڭ قادىرى — ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ەل سپورتىنىڭ دامۋىنا قانشالىقتى جۇمساي الاتىنىندا. سوندىقتان باقىتجان بايتورەەۆتىڭ تاجىريبەسىن ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋعا پايدالانۋ ماسەلەسىن قازاقستان ۆولەيبول فەدەراتسياسى مەن قۇزىرلى مينيسترلىك كاسىبي تۇرعىدان قاراستىرسا دەيمىن. ەگەر ونىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ ناتيجەسىن جاقسارتۋعا، جاس باپكەرلەردى دايارلاۋعا جانە ۆولەيبولدىڭ دامۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسە السا، مۇنداي مۇمكىندىكتى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت.

سپورتتا باستى ماسەلە — كىمنىڭ قانداي قىزمەتتە وتىرعانى ەمەس، كىمنىڭ قانداي ناتيجە كورسەتە الاتىنى. بىراق ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن قابىلەتتى ماماندى تاۋىپ قانا قويماي، ونىڭ قابىلەتىن ورنىمەن پايدالانا ءبىلۋ كەرەك.

قازاقستان ۆولەيبولى وتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ماقتانىپ وتىرا بەرمەۋى ءتيىس. ءبىز سول جەتىستىكتەردەن ساباق الىپ، جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. گۋانچجوۋداعى قولا جۇلدە تاريحتا قالدى. ەندىگى مىندەت — سول تاريحتى بولاشاقتىڭ ناقتى ماقساتىنا اينالدىرۋ.

بىلىكتى ماماندى تاسادا قالدىرماي، تاجىريبەسىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋعا قاشان كىرىسەمىز؟ قازاق ۆولەيبولىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ءۇشىن بۇدان دا ناقتى قادام جاسايتىن ۋاقىت جەتكەن جوق پا؟ وسى سۇراق مينيستردەن باستاپ، بارلىق سپورت سالاسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن باسشىلاردى ويلاندىرۋى ءتيىس.

قازاق ۆولەيبولىنىڭ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك، ءبىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە تۇسۋگە الەۋەتىمىز بولعانىن كورەمىز. وسىدان الپىس جىلداي بۇرىن وكتيابر جارىلعاپوۆ نەگىزىن قالاعان اتاقتى «بۋرەۆەستنيك» كومانداسى كەڭەستىك ۆولەيبولدىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى. بۋرەۆەستنيك و.جارىلعاپوۆتىڭ شاكىرتى زاڭعار جاركەشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كسرو چەمپيونى اتانىپ، ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن ەكى رەت جەڭىپ العان بۇل ۇجىم قازاق ۆولەيبولىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتتى. كوماندا قۇرامىندا جەتى قازاق بالاسىنىڭ ونەر كورسەتۋى — ۇلتتىق سپورت تاريحىنداعى ايرىقشا ماقتانىش. ال، وكتيابر جارىلعاپوۆتىڭ ءتول شاكىرتى زاڭعار جاركەشەۆتىڭ دە قازاق ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى زور بولدى. ءبىر عانا باپكەردىڭ تالىمىنەن وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى، ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرلەرى شىقسا، ونىڭ بىرنەشە شاكىرتىنىڭ كسرو-نىڭ ۇزدىك ويىنشىلارى قاتارىنان كورىنۋى — باپكەرلىك شەبەرلىكتىڭ قانداي بيىك دەڭگەيگە جەتكىزە الاتىنىنىڭ ايقىن دالەلى.

وكتيابر جارىلعاپوۆ پەن زاڭعار جاركەشەۆ قالىپتاستىرعان باپكەرلىك مەكتەپتىڭ باستى ساباعى — مىقتى كوماندا كەزدەيسوق قۇرىلمايدى. ونىڭ ارتىندا كورەگەندىك، تەرەڭ ءبىلىم، ويىنشىلاردى دۇرىس ىرىكتەۋ، پسيحولوگيالىق دايىنداۋ، تەحنيكالىق-تاكتيكالىق شەبەرلىكتى جەتىلدىرۋ جانە جەڭىسكە دەگەن ورتاق سەنىم تۇرادى. وكىنىشكە قاراي، سول ءبىر كەزەڭدەگى تاريحي جەتىستىكتەردى بۇگىنگى كۇننىڭ تۇراقتى تابىسىنا اينالدىرا الدىق پا دەگەن ساۋال ءالى دە وزەكتى. قازاق ۆولەيبولى بۇرىنعى داڭقىن ەسكە الۋمەن عانا شەكتەلمەي، سول جەڭىستەردىڭ نەگىزىندە جاتقان باپكەرلىك تاجىريبەنى جاڭعىرتىپ، ۇلتتىق قۇرامالاردى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى كەرەك.

باقىتجان بايتورەەۆ — وسى تاريحي ساباقتاستىقتى جالعاستىرا الاتىن كاسىبي مامانداردىڭ ءبىرى. ول — قازاق ۆولەيبولىنىڭ ءداستۇرىن، ۇلتتىق قۇرامانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جانە حالىقارالىق باسەكەنىڭ تالاپتارىن بىلەتىن تاجىريبەلى جاتىقتىرۋشى. الايدا، ونىڭ الەۋەتى ۇلتتىق ۆولەيبولدى دامىتۋ ىسىندە قانشالىقتى پايدالانىلىپ وتىرعانى تۋرالى ورىندى سۇراق تۋىندايدى. ءبىز كەزىندە الەمدى مويىنداتقان باپكەرلەر مەكتەبىن ماقتان تۇتامىز، ەندى سول مەكتەپتىڭ تاجىريبەسىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزەتىن ماماندارعا ناقتى مۇمكىندىك بەرۋىمىز قاجەت. باقىتجان بايتورەەۆتىڭ كاسىبي ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇلتتىق قۇرامالارعا، جاس باپكەرلەردى دايارلاۋعا جانە ۆولەيبولدىڭ دامۋ ستراتەگياسىن جەتىلدىرۋگە جۇمىلدىرۋ ماسەلەسىن فەدەراتسيا مەن قۇزىرلى مينيسترلىك بايىپپەن قاراستىرعانى ءجون. قازاق ۆولەيبولىنىڭ باقىتجان بايتورەەۆتەن العانى از ەمەس، ال ءالى دە بەرەرى مول دەپ سەنەمىن. ەندەشە، وسىنداي مامانداردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋعا نە كەدەرگى؟ ۇلتتىق ۆولەيبولدىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت كەلدى، باقىتجان بايتورەەۆتەي تاجىريبەلى مامانداردىڭ الەۋەتىن باعالاپ، قازاق ۆولەيبولىنىڭ دامۋىنا جۇمىلدىرۋ — وسى جولداعى ماڭىزدى مۇمكىندىكتەردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن.

مينيسترلىك پەن فەدەراتسيا بۇل ماسەلەگە بەيجاي قارامايدى دەپ سەنەمىن. ويتكەنى، ۇلتتىق سپورتتىڭ تاعدىرىنا جاناشىرلىق تانىتۋ — تەك جانكۇيەردىڭ ەمەس، وسى سالانىڭ دامۋىنا جاۋاپتى ءاربىر باسشىنىڭ قاسيەتتى مىندەتى بولۋى ءتيىس.

 

جاندوس ەسءىركەپوۆ،

حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى،

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

تۇركىستان