SportPress.kz Qazaqstan sport jańalyqtary
Tórtjyldyqtyń basty dodasy HH jazǵy Azııa oıyndary da aıaqtaldy. Qazaqstan sportshylarynyń jetistikteri de bar, alaıda kóńil kónshitpeıtin nátıjeler men qordalanǵan máseleler odan da az emes. Qazir sala mamandary jarys qorytyndysyn saralap, sporttaǵy kemshilikterdi ashyq synap, naqty usynystaryn bildirýde. Bul — zańdy ári qajetti úderis. О́ıtkeni, sporttaǵy árbir jeńis pen jeńilistiń artynda memleket qarjysy, myńdaǵan sportshynyń mańdaı teri, bapkerlerdiń eńbegi jáne tutas eldiń úmiti tur.
Alaıda, kez kelgen iri halyqaralyq jarystyń qorytyndysyn tek jeńip alǵan medaldardyń sanyna qarap baǵalaý jetkiliksiz dep esepteımin. Medal — sporttaǵy jumystyń sońǵy nátıjesin kórsetetin mańyzdy ólshemderdiń biri bolǵanymen, onyń ar jaǵynda tutas bir júıe, qyrýar qarjy, mamandardyń eńbegi, sportshylardyń daıyndyǵy, oqý-jattyǵý úderisi, sporttyq ınfraqurylym jáne basqarý sapasy tur. Sondyqtan biz, sport súıer qaýym ǵana emes, jalpy qoǵam retinde, sportqa bólingen memlekettik qarajattyń kólemi men onyń qaı baǵyttarǵa jumsalyp otyrǵanyna da baıyppen qaraýymyz kerek. Belgili bir sport túrine qansha qarjy bólindi? Sol qarjynyń naqty qaıtarymy qandaı boldy? Qansha sportshy daıarlandy? Halyqaralyq arenada qandaı nátıjege jetti? Qaı sport túrinde júıeli ósim bar, qaı baǵytta birneshe jyldan beri bir orynda turmyz nemese tipti keri ketip baramyz? Osyndaı suraqtarǵa naqty derek pen ashyq taldaý negizinde jaýap beretin ýaqyt jetti dep sanaımyn.
Máseleniń eń mańyzdy tusy — nátıje bolmaǵan jaǵdaıda jaýapkershiliktiń qaı deńgeıde ekenin anyqtaý. Jarysta sportshy jeńildi eken dep barlyq kináni onyń moınyna artyp qoıýǵa bolmaıdy. Sportshy — tutas júıeniń sońǵy býyny. Onyń artynda jattyqtyrýshy, medıınalyq qyzmet, ǵylymı-ádistemelik qamtamasyz etý, durys irikteý, sporttyq menedjment, federaııa, oqý-jattyǵý bazasy jáne memlekettik basqarý júıesi tur. Eger osy tizbektiń bir býynynda kemshilik bolsa, onyń saldary túptiń túbinde sportshynyń nátıjesinen kórinedi. Sondyqtan «Kim kináli?» degen suraqpen ǵana shektelmeı, «Nátıje nege bolmady, júıeniń qaı jerinde qatelik ketti jáne ony túzetý úshin qandaı naqty shara qabyldanady?» — degen saýaldarǵa jaýap izdeýimiz tıis. Sporttaǵy jaýapkershilik jazalaý úshin emes, kemshilikti der kezinde anyqtap, ony qaıtalamaý úshin qajet.
Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń komandalyq sport túrlerindegi qazirgi jaǵdaıy meni erekshe alańdatady. О́ıtkeni, komandalyq sport — jeke sportshynyń ǵana sheberligine súıenbeıtin, uzaq merzimdi ári júıeli jumysty talap etetin kúrdeli sala. Munda myqty balalardy erte jastan anyqtaý, izbasarlar daıarlaý, jattyqtyrýshylar mektebin qalyptastyrý, klýbtyq júıeni damytý, ulttyq quramaǵa turaqty sabaqtastyq qalyptastyrý, halyqaralyq tájirıbeni zerdeleý jáne ǵylymı-ádistemelik súıemeldeý qatar júrýi tıis.
Komandalyq sportta bir-eki talantty oıynshynyń bolýy jetkiliksiz. Myqty komanda qalyptastyrý úshin myqty mektep, bilikti jattyqtyrýshy, turaqty jarys tájirıbesi jáne uzaq merzimdi damý strategııasy qajet. Eger biz osy tetikterdiń birin nazardan tys qaldyratyn bolsaq, qysqa merzimdi jetistikterge jetkenimizben, turaqty nátıje qalyptastyra almaımyz.
Endigi jerde Qazaqstan sportyn baǵalaýda «qansha medal aldyq?» degen bir ǵana suraqtan arylyp, «sol nátıjege qandaı júıe arqyly jettik?» degen suraqqa da nazar aýdarýymyz kerek. Sportqa salynǵan árbir teńge — halyqtyń qarjysy. Sondyqtan onyń tıimdiligi de qoǵam aldynda túsinikti ári ashyq bolýy tıis.
Bul jerde men bireýdi kinálaýdy nemese belgili bir mamannyń eńbegin joqqa shyǵarýdy maqsat etip otyrǵan joqpyn. Kerisinshe, sportqa janashyr azamat retinde jyldar boıy jınaqtaǵan tájirıbem men bilimime súıene otyryp, máseleniń sebepterine tereńirek úńilýdi jón kórip otyrmyn. О́ıtkeni, sporttaǵy kemshilikti aıtpaý — oǵan nemquraıly qaraý, al kemshilikti ashyq aıtyp, onyń sheshý jolyn usyný — sporttyń bolashaǵyna degen janashyrlyq dep túsinemin. Sondyqtan osy máselege baılanysty ózimniń oı-sanam men kásibı bilimim jetkenshe taldaý jasap, Qazaqstannyń komandalyq sport túrlerindegi búgingi ahýalǵa baǵa berip kórmekpin. Meniń maqsatym — ótkenge ókpe aıtý emes, jiberilgen qatelikterden sabaq alyp, ulttyq sporttyń erteńine durys baǵyt usyný. Sebebi, memleketten qoldaý kórgen árbir sport túri sol senim men qarjyǵa laıyqty nátıje kórsetýge umtylýy kerek. Al, nátıje tómendegen jaǵdaıda ony jasyrý emes, sebebin ashyq aıtyp, túzetý jolyn birge izdeý — barshamyzdyń ortaq mindetimiz.
Komandalyq sportqa jumsalǵan qarjynyń qaıtarymy bar ma?
Japonııada ótken Azıadaǵa Qazaqstan atynan 558 sportshy qatysqanyn eskersek, olardyń edáýir bóliginiń komandalyq sport túrlerine jumyldyrylýy bul baǵytqa memleket tarapynan aıtarlyqtaı resýrs bólinetinin ańǵartady. Alaıda, basketbol, voleıbol, gandbol, regbı, kógaldaǵy hokkeı sekildi sport túrlerinen kútken nátıjeniń bolmaýy nemese kóńil kónshitpeýi kúrdeli suraqtar týyndatady.
Komandalyq sporttyń ereksheligi sol, munda bir-eki daryndy sportshynyń sheberligi jetkiliksiz. Júıeli daıyndyq, oıynshylar sabaqtastyǵy, bilikti bapkerler, ǵylymı-ádistemelik qamtamasyz etý, taktıkalyq úılesim jáne uzaq merzimdi damý strategııasy qajet. Osylardyń biri aqsasa, tutas komandanyń nátıjesine aıtarlyqtaı áser etetindigi aqıqat.
Demek, másele sportshylardyń alańdaǵy sheberligimen ǵana shektelmeıdi. Onyń ar jaǵynda sport federaııalarynyń jumysy, ulttyq quramalardy jasaqtaý qaǵıdalary, bapkerlerdi irikteý, izbasarlar daıyndaý jáne qarjynyń tıimdi jumsalýyna qatysty kóptegen máseleler jatyr. Eger komandalyq sport túrlerine jyldar boıy qomaqty qarjy bólinip, halyqaralyq jarystarda turaqty nátıje kórsetilmese, onda qalyptasqan júıeni qaıta qaraýdyń ýaqyty kelgen joq pa?
Bir jarysta jeńilý — qalypty jaǵdaı. Biraq jyldar boıy bir orynda turyp qalý, burynǵy jetistikterdi qaıtalaı almaý, alǵa jyljýdyń ornyna keıin sheginý — jaı ǵana sporttyq sátsizdik emes. Bul — basqarý júıesine, kadr saıasatyna jáne damý strategııasyna qatysty kókeıtesti másele.
Sondyqtan quzyrly mınıstrlik pen sport federaııalary árbir sport túri boıynsha jumsalǵan qarjy men qol jetkizilgen nátıjeniń araqatynasyn ashyq taldaýy kerek. Qoǵamǵa esep beretin sport júıesi ǵana óz kemshiligin moıyndap, ony túzetýge qabiletti bolady.
Gýanchjoýdaǵy tarıhı nátıje qaıda qaldy?
Qazaqstan voleıbolynyń búgingi jaǵdaıyn baǵalaý úshin ótkenge kóz júgirtip kóreıik. 2010 jyly Qytaıdyń Gýanchjoý qalasynda ótken XVI Azııa oıyndarynda Baqytjan Baıtóreevtiń jetekshiligimen óner kórsetken Qazaqstannyń áıelder voleıbol quramasy tarıhı qola júldeni ıelendi. Bul — táýelsiz Qazaqstan sportynyń Azııa oıyndary sekildi halyqaralyq deńgeıdegi iri jarystaǵy komandalyq oıyndardan alǵan eń úzdik kórsetkishtiń biri edi. Qurama Azııanyń úzdik komandalarymen básekege túsip, Qazaqstannyń voleıboldan áleýeti joǵary ekenin kórsetti. Munyń aldynda Azııa chempıonatynda (2005 j. kúmis) jáne Azııa kýboginde (2016 j. kúmis, 2012, 20014 jj. qola júlde) ıelengen bolatyn. Alaıda, qurlyqtyq chempıonattardan Azııa oıyndarynyń bási bir saty joǵary turatyndyǵy belgili. Mundaı nátıjeniń jas memleket úshin mańyzy óte zor bolyp sanalady.
Sodan beri 16 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Osy kezeńde elimizde sport ınfraqurylymy damydy, kóptegen jańa sport keshenderi salyndy, federaııalar jumys istedi, ulttyq chempıonattar ótkizildi, sportshylar halyqaralyq jarystarǵa qatysty. Voleıboldy damytýǵa qyrýar qarjy men qanshama ýaqyt jumsaldy.
Endi, osyndaı keremet jetistikten keıin «2010 jyly Azııanyń úzdik úshtigine engen áıelder quramasynyń jetistigin nege turaqty dástúrge aınaldyra almadyq» — degen zańdy suraq týyndaıtyny sózsiz?
On alty jyldan astam ýaqytta Qazaqstan voleıboly nege sol nátıjeni senimdi túrde qaıtalap, odan ári joǵary deńgeıge kóterile almady? Jasóspirimder men jastar arasyndaǵy rezervti daıyndaýda qandaı júıelik kemshilikter jiberildi? Ulttyq quramaǵa jaýapty tulǵalar osy suraqtarǵa naqty jaýap bere ala ma?
Árıne, qazirgi halyqaralyq básekeniń deńgeıi ózgerdi. Azııa elderiniń voleıboly da qarqyndy damyp keledi. Sondyqtan 2010 jylǵy nátıjeni búgingi jaǵdaımen tikeleı salystyrýdyń ózindik shekteýleri bar. Biraq bul tarıhı jetistiktiń bizge mańyzdy bir shyndyqty kórsetetinin joqqa shyǵara almaımyz. Ol Qazaqstanda halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti voleıbol quramasyn qalyptastyrýǵa múmkindik te, tájirıbe de bolǵan. Mine, másele — sol áleýetti qalaı saqtap, qalaı damyta alǵanymyzda.
Baqytjan Baıtóreev qazir qaıda júr?
Osy tusta qazaq voleıbolynyń damýyna orasan zor eńbek sińirgen bilikti mamandardyń biri — Baqytjan Baıtóreev týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Onymen ýnıversıtet qabyrǵasynda birge qyzmet atqaryp, kásibı bolmysyn jaqynnan tanyǵan adam retinde onyń óz isiniń naǵyz maıtalmany ekenine kózim jetti. Sheberdiń aty — sheber. Baıtóreevtiń voleıboldy tereń meńgergen bilimi, jınaqtaǵan tájirıbesi, kásibı talǵamy men sportqa degen jaýapkershiligi ony ózgelerden daralaı túsedi. Onyń ústine, qazaq voleıbolyn damytýǵa qatysty kásibı ustanymdary men oı-pikirlerin óz aýzynan estip, ulttyq voleıboldyń bolashaǵyna degen kózqarasyna qanyqtym. Sondyqtan Baqytjan Baıtóreev týraly bul pikirdi syrttaı baqylaýshy retinde emes, ony qyzmet barysynda tanyǵan áriptesi ári qazaq sportyna janashyr azamat retinde aıtyp otyrmyn.
Baqytjan Baıtóreev — Qazaqstan voleıbolynyń tarıhynda ózindik iz qaldyrǵan, sportshy jáne bilikti jattyqtyrýshy retinde birqatar tarıhı jetistikterge jetken bilikti maman. Onyń sporttyq joly otandyq voleıboldyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrýǵa qosqan eleýli úlesimen erekshelenedi. Ol — Franııada kásibı deńgeıde óner kórsetken alǵashqy qazaq voleıbolshysy. Sonymen qatar ol Reseı Sýperlıgasynda óner kórsetken alǵashqy qazaqstandyq voleıbolshylardyń biri bolyp, osy bedeldi chempıonatynyń qola júldesin ıelendi. Franııa chempıonatynyń qola júldegeri atanyp, «Úzdik qabyldaýshy» ataǵyna ıelense, Franııa kýboginiń eki dúrkin fınalısi boldy. 1993 jyly Azııanyń úzdik oıynshysy atanýy onyń halyqaralyq deńgeıdegi sheberliginiń jaqsy baǵalanǵanyn kórsetedi.
Otandyq voleıboldaǵy sporttyq jolyn Almatynyń «SKA», «Azamat», «Almaty» klýbtarynyń negizgi quramynda jalǵastyryp, KSRO dáýirindegi iri dodalarda da aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Atap aıtqanda, 1991 jyly Kıevte ótken KSRO halyqtary spartakıadasynyń qola júldegeri, Belgorodta ótken KSRO kýboginiń ıegeri atandy. Al, Anglııanyń Sheffıld qalasynda ótken Dúnıejúzilik Ýnıversıadada qola júldege ıe bolyp, halyqaralyq jarystardaǵy sheberligin taǵy bir márte dáleldedi.
Baqytjan Baıtóreevtiń voleıboldaǵy eńbegi oıynshylyq kezeńimen ǵana shektelmeıdi. Jattyqtyrýshy retinde de ol qazaqstandyq voleıboldyń damýyna orasan zor úles qosty. Sonyń aıqyn dáleli — 2010 jyly Qazaqstan áıelder quramasyn Azııa oıyndarynda júldege jetkizip, el sportynyń halyqaralyq arenadaǵy bedelin kóterýi.
Baqytjan Selmekulynyń sporttyq jáne jattyqtyrýshylyq joly — kásibı sheberliktiń, tabandylyqtyń jáne otandyq voleıbolǵa degen adal qyzmettiń jarqyn úlgisi. Onyń jetistikteri Qazaqstan voleıbolynyń tarıhyndaǵy mańyzdy belesterdiń biri retinde baǵalanýǵa ábden laıyqty dep sanaımyn. Uzaq jyldar Qazaqstan quramasynda óner kórsetip, otandyq voleıboldyń qalyptasýyna ózindik úles qosty. Shetelde oınap, halyqaralyq tájirıbe jınaqtady. Oıynshynyń psıhologııalyq daıyndyǵy, tehnıkalyq-taktıkalyq sheberligi men dene daıyndyq múmkindikterin jetildirý máselelerin tájirıbe júzinde tanyǵan azamat. Eń mańyzdysy — ol Gýanchjoýda ótken 2010 jylǵy Azııa oıyndarynda Qazaqstan áıelder quramasyn qola júldege jetkizgen bapker retinde de el esinde qaldy. Al, búginde «Baqytjan Baıtóreev qaıda júr?» — degen saýal sport súıer qaýymnyń kókeıinde júrgen oryndy suraqtardyń birine aınalyp otyr. Muny áleýmettik jelilerdegi pikirlerden de anyq ańǵarýǵa bolady. Qazaqstan voleıbolynyń búgingi jaǵdaıy, onyń damý múmkindikteri men qordalanǵan máseleleri jóninde Baqytjan Selmekulynyń bergen mazmundy suhbattaryn myńdaǵan jankúıer qyzyǵýshylyqpen tyńdap, óz pikirlerin bildirýde. Sol pikirlerdiń arasynan onyń tájirıbesi men kásibı bilimine degen qurmetpen qatar, «Osyndaı bilikti maman nege Qazaqstan voleıbolynyń damýyna belsendi aralaspaıdy?», «Baıtóreevtiń mol tájirıbesin nege el sportynyń ıgiligine paıdalanbasqa?» — degen mazmundaǵy saýaldardyń jıi kezdesýi de kóp nárseni ańǵartady.
Bul — bir ǵana mamannyń taǵdyryna qatysty másele emes. Bul — otandyq sportta qalyptasqan kásibı tájirıbeni qanshalyqty baǵalap, ony ulttyq múddege tıimdi paıdalana alyp júrgenimiz týraly oılanýǵa jeteleıtin másele. Jankúıerlerdiń Baqytjan Baıtóreevke degen qyzyǵýshylyǵy men suranysy onyń voleıbol salasyndaǵy bilimi men tájirıbesiniń áli de qajet ekenin kórsetedi.
Qazirgi tańda Baqytjan Selmekuly belgili voleıbol janashyry, bilikti bapker ári áriptes aǵasy Marat Joldasuly Bojbanbaevtyń bastamasymen Túrkistan qalasyndaǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetine qyzmetke kelip, ýnıversıtet basshylyǵynyń qoldaýymen «Dene shynyqtyrý jáne sport» mektebinde óziniń jary Nadejda Baıtóreevamen birge dene tárbıesi páninen sabaq berip júr.
Árıne, dene tárbıesi páninen sabaq berý — abyroıly ári qoǵam úshin asa qajetti qyzmet. О́skeleń urpaqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, qımyl-qozǵalys belsendiligin arttyrý men dene mádenıetin damytýda dene tárbıesi mamandarynyń orny aıryqsha. Sondyqtan bul mamandyqty esh ýaqytta tómen baǵalaýǵa bolmaıdy. Alaıda, másele dene tárbıesi páninen sabaq berýdiń mańyzdylyǵynda emes. Másele — osyndaı halyqaralyq tájirıbesi mol, kásibı bilimi tereń, úzdik oıynshy ári jattyqtyrýshy retinde qalyptasqan mamannyń áleýetin qandaı deńgeıde paıdalanyp otyrǵanymyzda.
Baqytjan Baıtóreevtiń kásibı jolyna kóz júgirtsek, onyń bilimi men tájirıbesi tek oqý dárishanasyndaǵy dene tárbıesi sabaǵymen shektelip qalmaýy tıis dep oılaımyn. Ol — halyqaralyq deńgeıdegi jarystardyń tájirıbesin kórgen, sheteldik voleıboldyń kásibı júıesin meńgergen bilikti maman. Sondyqtan onyń osy áleýetin stýdentterge dáris berýmen qatar, bolashaq bapkerlerdi daıarlaý, jas jattyqtyrýshylarǵa sheberlik sabaqtaryn ótkizý, voleıboldyń zamanaýı ádistemesin engizý, tóreshiler men bapkerlerdiń kásibı biliktiligin arttyrý sııaqty baǵyttarǵa da keńinen paıdalanýǵa múmkindik bar.
Búgingi másele «Baqytjan Baıtóreev nege dene tárbıesi páninen sabaq beredi?» — degen suraqta emes. Kerisinshe, «Baqytjan Baıtóreev sııaqty biregeı mamannyń mol tájirıbesin Qazaqstan voleıbolynyń damýyna qalaı tıimdi paıdalanamyz?» — degen saýalda jatyr.
О́z isiniń maıtalmany úshin jastarǵa dene tárbıesin úıretý — úlken mártebe. Biraq el voleıbolynyń damýyna eleýli úles qosa alatyn osyndaı bilikti mamannyń kásibı áleýetin tek bir ǵana baǵytpen shektemeı, ulttyq voleıboldyń bolashaǵyna qyzmet etetin keń aýqymdy jumystarǵa tartý — búgingi kúnniń mańyzdy mindetteriniń biri dep esepteımin.
Eger halyqaralyq deńgeıdegi tájirıbesi bar, ulttyq quramany basqarǵan, sportshylardy úlken jarystarǵa daıyndaýdyń qyr-syryn tereń biletin mamannyń bilimi men tájirıbesin ulttyq voleıboldy damytýǵa jumyldyrýǵa múmkindik bolsa, nege sol múmkindikti tolyq paıdalanbasqa?
Qazirgi tańda Qazaqstan voleıbolynyń aldynda turǵan mańyzdy máselelerdiń biri — bilikti bapkerler men tóreshilerdiń kásibı deńgeıin júıeli túrde arttyrý. Bul baǵytta belgili bir jumystar atqarylyp jatqanymen, halyqaralyq tájirıbeni meńgerý, zamanaýı ádistemelerdi engizý jáne mamandardyń biliktiligin turaqty jetildirý isi áli de kúsheıtýdi qajet etedi. Sońǵy jyldary osy maqsatta sheteldik mamandardy Qazaqstanǵa shaqyryp, arnaıy semınarlar men oqý kýrstaryn uıymdastyrý tájirıbesi qalyptasyp keledi. Árıne, álemdik voleıboldyń ozyq tájirıbesin elge ákelýdiń mańyzy zor. Alaıda, mundaı jumystarmen qatar, óz elimizde qalyptasqan kásibı mektep pen tájirıbeli mamandardyń áleýetin tıimdi paıdalaný máselesine de aıryqsha nazar aýdarǵan jón.
Osy turǵydan alǵanda, Baıtóreev Baqytjan Selmekulynyń kásibı tájirıbesi men kemel bilimin erekshe atap ótken oryndy. Sondaı-aq, onyń birneshe shetel tilin meńgerýi oǵan álemdik voleıboldyń ozyq tájirıbesin tikeleı zerdelep, ony kásibı ortada erkin talqylaýǵa múmkindik beredi. Onyń halyqaralyq voleıboldaǵy kópjyldyq tájirıbesi men kásibı bilimi — Qazaqstan sporty úshin daıyn turǵan úlken zııatkerlik resýrs bolyp sanalady.
Búginde Baıtóreevtiń kásibı bilimi men ómirlik tájirıbesine sheteldik voleıbol mamandarynyń ózderi joǵary baǵa berip otyrǵany aıryqsha nazar aýdartady. Ony sheteldik klýbtar arnaıy shaqyryp, semınarlar ótkizýge, tájirıbesimen bólisýge jáne jas jattyqtyrýshylardyń kásibı biliktiligin arttyrýǵa tartyp keledi. Bul — onyń maman retindegi bedeliniń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵanynyń aıqyn kórinisi.
Olaı bolsa, «Qolda bar altynnyń qadiri joq» degen halyq danalyǵyn osy máselege qatysty eriksiz eske túsiremiz. Bul shetelden maman shaqyrýdyń qajeti joq degen sóz emes. Kerisinshe, halyqaralyq tájirıbemen qatar, óz elimizdegi bilikti mamandardyń múmkindigin de utymdy paıdalanýymyz qajet dep bilemiz. О́ıtkeni, Qazaqstan voleıbolynyń qalyptasý jolyn, onyń jetistikteri men máselelerin syrttan kelgen mamannan góri, osy sporttyń ishinde uzaq jyldar boıy shyńdalyp, eńbek etken óz mamandarymyz tereńirek biletini anyq.
Baqytjan Selmekulynyń kásibı áleýetin Qazaqstan voleıbolyn damytý isine keńinen paıdalaný týraly másele kóteretin ýaqyt jetti. Onyń bilimin bapkerler men tóreshilerdiń biliktiligin arttyrý kýrstaryna tartýǵa, jas mamandarǵa arnalǵan sheberlik sabaqtary men semınarlar ótkizýge, ulttyq quramalardyń oqý-jattyǵý úderisine ádistemelik turǵydan qoldaý kórsetýge jáne otandyq jattyqtyrýshylar mektebin qalyptastyrýǵa paıdalanýǵa ábden bolady.
Eń bastysy — bul bir adamdy dáripteý máselesi emes, ulttyq sporttyń múmkindigin tıimdi paıdalaný máselesi. О́z elimizde qalyptasqan kásibı tájirıbeni baǵalap, bilikti mamandardyń bilimin keıingi býynǵa jetkizý — voleıboldyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy joly. Shetelden maman shaqyrǵannan góri, shetelde tájirıbesi moıyndalǵan óz mamanymyzdy el ishinde tıimdi paıdalana alsaq, bul otandyq voleıboldyń damýyna áldeqaıda úlken serpin beredi dep senemiz.
Sondyqtan Qazaqstan voleıbol federaııasy Baqytjan Baıtóreevtiń kópjyldyq kásibı tájirıbesi men bilimin ulttyq voleıboldyń ıgiligine paıdalaný múmkindigin qarastyrǵany jón dep esepteımin. О́ıtkeni, el ishinde júrgen osyndaı bilikti mamandardyń qadirin bilip, olardyń tájirıbesin jas urpaqqa amanat etý — búgingi býynnyń ǵana emes, bolashaq Qazaqstan voleıbolynyń aldyndaǵy úlken jaýapkershilik dep bilemiz.
Men Baqytjan Baıtóreevtiń jattyqtyrýshylyq áleýetin jaıdan-jaı jaqsy baǵalap otyrǵan joqpyn. Onyń kásibı múmkindigine degen senimimniń ózindik sebebi bar. Bul pikirimdi Baqytjan Selmekulymen suhbatta óz aýzynan estigen ómir joly men kásibı qalyptasý tarıhy da bekite túsedi.
Qazaq voleıbolynyń atasy atanǵan Oktıabr Jarylǵapov qalyptastyrǵan voleıbol mektebi — bir ǵana kezeńniń jetistigi emes, birneshe býynǵa jalǵasqan kásibı dástúrdiń qaınar kózi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Osy mektepten túlep shyqqan voleıbol professory atanǵan Zańǵar Járkeshev, Olımpıada chempıony Valerıı Ivanovıch Kravchenko, KSRO chempıondary jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary Nıkolaı Mıhaılovıch Ragozın, Vıacheslav Nıkolaevıch Shapran syndy sańlaqtar qazaq voleıbolynyń dańqyn asqaqtatyp qana qoımaı, keıingi býynǵa myqty sporttyq ári jattyqtyrýshylyq mektep qalyptastyrdy. Baqytjan Baıtóreev te osyndaı aıtýly mamandardyń tálimin kórip, olardyń kásibı mektebinen ótken. Onyń sporttyq sheberliginiń qalyptasýyna Qazaqstandaǵy ustazdarynyń ǵana emes, keıinnen keńestik jáne eýropalyq voleıboldyń ozyq ókilderimen birge jumys isteýi aıryqsha yqpal etken. Solardyń qatarynda KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, KSRO voleıbol quramasynyń bas bapkeri Vıacheslav Alekseevıch Platonovtyń orny erekshe. Baqytjan Selmekulynyń aıtýynsha, Platonov onyń oıyn sheberligine erekshe nazar aýdaryp, Sankt-Peterbýrgtiń «Avtomobılıst» klýbyna arnaıy shaqyrǵan. Bul shaqyrtý — kez kelgen sportshyǵa jasala bermeıtin úlken senimniń belgisi. О́ıtkeni, ol kezeńde «Avtomobılıst» keńestik voleıboldyń aldyńǵy qataryndaǵy kásibı klýbtardyń biri bolatyn. Al, V.A.Platonov álemdik voleıbol tarıhynda ózindik orny bar belgili maman. Onyń qol astynda óner kórsetken sportshylardyń kásibı daıarlyǵy, oıyn tártibi, taktıkalyq saýattylyǵy men jeńiske degen psıhologııalyq daıyndyǵy keńestik voleıbol mektebiniń myqtylyǵyn tanytty. V.A.Platonov qalyptastyrǵan júıe sol kezdegi KSRO voleıbolynyń halyqaralyq arenadaǵy ústemdigin qamtamasyz etken negizgi faktorlardyń biri boldy.
Osyndaı aıtýly mamandardyń ortasynda júrip, olardyń tájirıbesin kórý, kásibı talaptaryn seziný, joǵary deńgeıdegi oıynshylarmen birge jattyǵý men jarysqa qatysý Baqytjan Baıtóreevtiń dúnıetanymyn da, voleıbolǵa degen kózqarasyn da qalyptastyrǵanyn, onyń boıynda tek úzdik oıynshyǵa tán sheberlik emes, voleıboldyń ishki tabıǵatyn, oıyn taktıkasyn, sportshy psıhologııasyn jáne joǵary jetistikter sportynyń talaptaryn tereń túsinetin kásibı oılaý júıesi qalyptasqanyn kórsetedi.
Meniń Baqytjan Baıtóreevtiń jattyqtyrýshylyq áleýetine erekshe mán berýimniń basty sebebi de osynda. Ol — voleıboldy syrttaı baqylap kelgen maman emes, onyń barlyq qyryn oıynshy retinde bastan ótkergen, ártúrli voleıbol mektepteriniń tájirıbesin óz boıynan ótkizgen maman. Qazaq mektebi, keńestik kásibı mektep jáne Eýropa voleıbolynyń tájirıbesi onyń sporttyq jolynda ózara sabaqtasyp jatyr.
Búginde Qazaqstan voleıbolyna osyndaı tájirıbeni ulttyq sport mektebiniń dástúrimen ushtastyra alatyn mamandar asa qajet dep oılaımyn. Jattyqtyrýshy úshin teorııalyq bilim qanshalyqty mańyzdy bolsa, joǵary deńgeıdegi oıynshylyq tájirıbe, halyqaralyq jarystardy ishinen kórý, myqty bapkerlerdiń mektebinen ótý jáne sportshynyń psıhologııasyn tereń túsiný de sonshalyqty mańyzdy.
Baqytjan Baıtóreevtiń ereksheligi — osy qundylyqtardyń barlyǵy onyń kásibı jolynda toǵysqan. Sondyqtan onyń jattyqtyrýshylyq áleýetin paıdalaný týraly másele — belgili bir adamnyń mansabyn kótermeleý emes, Qazaqstan voleıbolynda jınaqtalǵan kásibı tájirıbeni el sportynyń bolashaǵyna baǵyttaý máselesi dep qaraǵan jón.
Búgingi tańda qazaq voleıbolyna Baqytjan Baıtóreev sekildi halyqaralyq tájirıbesi bar, joǵary deńgeıdegi oıynshylyq mektepten ótken, álemdik voleıboldyń damý baǵytyn túsinetin jáne sol bilimin jas urpaqqa bere alatyn mamandar aýadaı qajet. Ulttyq voleıboldyń jańa beleske kóterilýi úshin osyndaı kadrlardyń tájirıbesin tıimdi paıdalaný — ýaqyt talaby.
Elde dene tárbıesi páninen sabaq beretin myńdaǵan bilikti maman bar. Olar óz mindetterin abyroımen atqaryp keledi. Al, joǵary jetistikter sportyna qajetti tájirıbeli bapkerlerdi daıyndaý, irikteý jáne óz salasynda tıimdi paıdalaný — óz aldyna bólek mindet dep sanaımyn. Meniń Baqytjan Baıtóreevtiń búgingi qyzmetin tómendetý oıymda joq. Kerisinshe, onyń jınaqtaǵan tájirıbesi men kásibı áleýetin qazaq voleıbolynyń ıgiligine jaratý máselesin kóterý azamattyq paryzym dep bilemin.
Mundaı maıtalman mamannyń tájirıbesi ulttyq quramany daıyndaýda, bapkerlerdiń biliktiligin arttyrýda, jas oıynshylardyń rezervin qalyptastyrýda nemese voleıboldy damytýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasyn ázirleýde nege keńinen qoldanylmaıdy degen suraq mazalaıdy? Bul suraqqa eń aldymen Qazaqstan voleıbol federaııasy men sport salasyna jaýapty quzyrly organdar jaýap berýi kerek dep sanaımyn.
Elimizde tájirıbeli mamanǵa suranys joq pa, álde júıede basqa másele bar ma?
Bizde keıde sporttaǵy sátsizdikti qarjynyń azdyǵymen, materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jetkiliksizdigimen nemese jas talanttardyń tapshylyǵymen túsindirýge beıimdik basym. Mundaı máselelerdiń bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda, barlyq qıyndyqty tek osy sebeptermen túsindirý durys emes. Keıde másele bar mamannyń múmkindigin paıdalana almaýymyzda bolýy múmkin.
Sportty damytý úshin tek jańa sport ǵımarattaryn salý, sapaly qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý nemese halyqaralyq jarysqa komanda jiberý jetkiliksiz. Eń aldymen, sol jumystyń basynda kim turǵanyna nazar aýdarý qajet. Bilikti bapkerdi ornymen paıdalaný, onyń tájirıbesin jas mamandarǵa úıretý, ulttyq quramanyń oıyn júıesin jetildirý — sporttaǵy nátıjege tikeleı yqpal etetin faktorlar dep bilemin.
Sondyqtan Baqytjan Baıtóreev syndy bilikti mamandardy ulttyq voleıboldy damytý jumysyna tartý máselesi qoǵamda ashyq qarastyrylýy tıis. Onyń birneshe shet tilin meńgerýi de halyqaralyq tájirıbeni zerdeleýge, sheteldik mamandarmen baılanys ornatýǵa, ozyq ádistemelerdi úırenýge jáne taratýǵa qosymsha múmkindik beredi. Eger bul tildik jáne kásibı áleýet rastalyp, naqty jumysqa baǵyttalsa, onyń paıdasy tek bir komandamen shektelmes edi.
Áńgime mindetti túrde bir adamdy ulttyq quramanyń bas bapkeri etip taǵaıyndaý týraly ǵana emes. Mundaı sheshim kásibı baǵalaý, qazirgi biliktilik talaptary, sporttyq nátıjeler jáne federaııanyń damý jospary negizinde qabyldanýy kerek. Alaıda, Baqytjan Baıtóreevtiń tájirıbesin ulttyq voleıboldy damytýǵa paıdalaný múmkindigin qarastyrmaý da durys emes dep sanaımyn. Atap aıqtanda:
— oǵan ulttyq quramanyń bapkerler shtabynda qyzmet usynýǵa bola ma?
— jastar quramasymen jumys isteýge she?
— bapkerlerge arnalǵan oqý-ádistemelik semınarlar ótkizip, otandyq mamandardyń biliktiligin arttyrýǵa atsalysýyna múmkindik berýge bolmaı ma?
— Ulttyq quramalardyń tehnıkalyq-taktıkalyq daıyndyǵyn saraptaıtyn jumys tobyna qosýǵa she?
Qoıylatyn suraq kóp. Al, jaýap…
Munyń bári — talqylaýǵa jáne naqty sheshim qabyldaýǵa turarlyq usynystar dep sanaımyn.
Ulttyq quramanyń negizi sportshynyń alǵashqy qadamynan bastalady
Bir mamandy qyzmetke taǵaıyndaýmen voleıboldaǵy barlyq másele sheshilip ketpeıtindigi belgili. Muny da ashyq aıtýymyz kerek. Ulttyq sporttyń damýy bir adamnyń ǵana emes, tutas júıeniń jumysyna baılanysty. Sondyqtan Qazaqstan voleıbolyn jańa deńgeıge kóterý úshin birneshe baǵytta naqty jumys júrgizý qajet. Onyń birnesheýin qarastyratyn bolsaq:
- Ulttyq quramalardyń sońǵy jyldardaǵy nátıjelerine táýelsiz ári kásibı taldaý jasalýy kerek. Qandaı sheshimder tıimdi boldy? Qandaı qatelikter qaıtalandy? Nege jastar quramalarynan negizgi komandaǵa sapaly oıynshylar az keledi? Osynyń bári jan-jaqty taldaýlar jasaý arqyly anyqtalýǵa tıis.
- Jattyqtyrýshylardy irikteý júıesi jetildirilýi qajet. Qyzmetke taǵaıyndaýda jeke tanystyq nemese formaldy kórsetkishter emes, kásibı biliktilik, naqty jospar, oıynshylarmen jumys tájirıbesi jáne jetken nátıjeler sheshýshi ról atqarýy kerek.
- Ulttyq quramalar men balalar-jasóspirimder voleıbolynyń arasyndaǵy sabaqtastyqty barynsha kúsheıtý qajet. Bolashaq ulttyq quramanyń negizi halyqaralyq jarysqa birneshe aı qalǵanda emes, sportshynyń alǵashqy qadamy jasalǵan kezden bastap qalanady.
- Tájirıbeli mamandardyń bilimin keıingi býynǵa berý júıesin qalyptastyrý kerek. Ulttyq quramalarda jumys istegen, halyqaralyq jarystardan tájirıbe jınaǵan bapkerlerdiń kásibı áleýeti bir qyzmetpen ǵana shektelmeýge tıis. Olardyń tájirıbesi semınarlar, sheberlik sabaqtary, ádistemelik baǵdarlamalar jáne jas bapkerlerge tálimgerlik etý arqyly keńinen taratylýy qajet.
- Voleıbol federaııasy (basqa da federaııalar) óziniń qyzmeti týraly qoǵamǵa jyl saıyn ashyq esep berýge tıis. Qandaı maqsat qoıyldy, oǵan jetý úshin qandaı jumystar atqaryldy? Bólingen bıýdjet qalaı jumsaldy? Ulttyq quramalardyń nátıjesi nege baılanysty ózgerdi? Qandaı ózekti máseleler bar, olardy sheshý joldary boıynsha qandaı jumystar atqarý josparlanýda? Munyń bári naqty kórsetkishtermen túsindirilgeni jón.
- Áıelder voleıbolyn damytýǵa aıryqsha nazar aýdarý kerek. 2010 jyly Azııa oıyndarynda qola júldeni ıelengen quramanyń tarıhy bizdiń bul baǵytta áleýetimiz joǵary bolǵanyn kórsetedi. Sol áleýetti qaıta qalyptastyrý úshin balalar men jasóspirimder sport mektepterinen bastap ulttyq quramaǵa deıingi daıyndyq júıesin qaıta zerdeleý qajet.
Mınıstrlik pen federaııaǵa suraqtarym
Osy oraıda, Týrızm jáne sport mınıstrligine, Qazaqstan voleıbol federaııasyna jáne ulttyq quramalardy daıyndaýǵa jaýapty uıymdarǵa birneshe saýal joldaǵym keledi.
1) Qazaqstan voleıbolynyń uzaq merzimdi damý strategııasy qandaı naqty kórsetkishterge negizdelgen? Onyń oryndalýy qalaı baǵalanady?
2) Ulttyq quramalardyń nátıjelerine jaýapty mamandardyń jumysy qandaı ólshemdermen baǵalanady? Nátıje bolmaǵan jaǵdaıda qandaı qorytyndy jasalyp, qandaı sharalar qabyldanady?
3) Baqytjan Baıtóreev syndy halyqaralyq tájirıbesi bar, ulttyq quramamen jumys istegen mamandardyń qazirgi kásibı áleýeti zerdelendi me? Olardyń tájirıbesin ulttyq voleıboldy damytýǵa tartý jóninde usynystar qarastyryldy ma?
4) Otandyq voleıboldyń damýyna úles qosqan ardager oıynshylar men tájirıbeli bapkerlerdiń bilimin jas mamandarǵa berý úshin arnaıy tálimgerlik júıesin qurý josparlanǵan ba?
5) 2010 jylǵy Azııa oıyndaryndaǵy áıelder quramasynyń qola júldesi sekildi tarıhı jetistikterdi turaqty nátıjege aınaldyrý úshin qandaı júıeli sharalar qabyldanyp jatyr?
Bul suraqtar belgili bir adamdy kinálaý nemese bireýdiń eńbegin joqqa shyǵarý úshin qoıylyp otyrǵan joq. Maqsat — sporttaǵy máselelerdi ashyq talqylap, naqty sheshim qabyldaýǵa yqpal etý. Qoǵamnyń sport federaııalarynan esep talap etýi — qalypty qubylys. О́ıtkeni, ulttyq qurama jekelegen uıymnyń ǵana emes, búkil eldiń namysyn qorǵaıdy.
Mamandy baǵalaý — sporttyń bolashaǵyn baǵalaý
Baqytjan Baıtóreevtiń kásibı joly men tájirıbesi qazaq voleıboly úshin mańyzdy resýrs bolýy múmkin. Ony tıimdi paıdalaný úshin, árıne, qazirgi biliktiligi, kásibı ustanymy, densaýlyq jaǵdaıy, jumys isteýge daıyndyǵy jáne naqty nátıjege baǵyttalǵan jospary eskerilýge tıis. Bul talaptar kez kelgen mamanǵa birdeı qoıylýy kerek.
Biraq eń bastysy — tájirıbeli kadrlardyń múmkindigin der kezinde baǵalap, olardy sporttyń damýyna jumyldyra bilý. Keıde biz shetelden maman izdep, halyqaralyq tájirıbeni úırenýge qomaqty qarajat jumsaımyz. Bul da qajet. Alaıda, óz elimizde qalyptasqan, halyqaralyq deńgeıde jumys istegen, sporttyń ishki ereksheligin jaqsy biletin mamandardyń áleýetin de umytpaýymyz kerek.
Bilikti mamannyń qadiri onyń qyzmet ataýymen ólshenbeıdi. Onyń qadiri — bilimi men tájirıbesin el sportynyń damýyna qanshalyqty jumsaı alatynynda. Sondyqtan Baqytjan Baıtóreevtiń tájirıbesin ulttyq voleıboldy damytýǵa paıdalaný máselesin Qazaqstan voleıbol federaııasy men quzyrly mınıstrlik kásibı turǵydan qarastyrsa deımin. Eger onyń bilimi men tájirıbesi ulttyq quramalardyń nátıjesin jaqsartýǵa, jas bapkerlerdi daıarlaýǵa jáne voleıboldyń damý júıesin jetildirýge kómektese alsa, mundaı múmkindikti barynsha tıimdi paıdalaný qajet.
Sportta basty másele — kimniń qandaı qyzmette otyrǵany emes, kimniń qandaı nátıje kórsete alatyny. Biraq nátıjege jetý úshin qabiletti mamandy taýyp qana qoımaı, onyń qabiletin ornymen paıdalana bilý kerek.
Qazaqstan voleıboly ótken jetistikterimen ǵana maqtanyp otyra bermeýi tıis. Biz sol jetistikterden sabaq alyp, jańa belesterge umtylýymyz kerek. Gýanchjoýdaǵy qola júlde tarıhta qaldy. Endigi mindet — sol tarıhty bolashaqtyń naqty maqsatyna aınaldyrý.
Bilikti mamandy tasada qaldyrmaı, tájirıbesin el ıgiligine jaratýǵa qashan kirisemiz? Qazaq voleıbolyn jańa deńgeıge kóterý úshin budan da naqty qadam jasaıtyn ýaqyt jetken joq pa? Osy suraq mınıstrden bastap, barlyq sport salasynyń basy-qasynda júrgen basshylardy oılandyrýy tıis.
Qazaq voleıbolynyń tarıhyna tereńirek úńilsek, bizdiń álemdik deńgeıde básekege túsýge áleýetimiz bolǵanyn kóremiz. Osydan alpys jyldaı buryn Oktıabr Jarylǵapov negizin qalaǵan ataqty «Býrevestnık» komandasy keńestik voleıboldyń tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Býrevestnık O.Jarylǵapovtyń shákirti Zańǵar Járkeshevtiń jetekshiligimen KSRO chempıony atanyp, Eýropa chempıondary kýbogyn eki ret jeńip alǵan bul ujym qazaq voleıbolynyń dańqyn asqaqtatty. Komanda quramynda jeti qazaq balasynyń óner kórsetýi — ulttyq sport tarıhyndaǵy aıryqsha maqtanysh. Al, Oktıabr Jarylǵapovtyń tól shákirti Zańǵar Járkeshevtiń de qazaq voleıbolynyń damýyna qosqan úlesi zor boldy. Bir ǵana bapkerdiń táliminen Olımpıada jáne álem chempıondary, Eýropa chempıonatynyń júldegerleri shyqsa, onyń birneshe shákirtiniń KSRO-nyń úzdik oıynshylary qatarynan kórinýi — bapkerlik sheberliktiń qandaı bıik deńgeıge jetkize alatynynyń aıqyn dáleli.
Oktıabr Jarylǵapov pen Zańǵar Járkeshev qalyptastyrǵan bapkerlik mekteptiń basty sabaǵy — myqty komanda kezdeısoq qurylmaıdy. Onyń artynda kóregendik, tereń bilim, oıynshylardy durys irikteý, psıhologııalyq daıyndaý, tehnıkalyq-taktıkalyq sheberlikti jetildirý jáne jeńiske degen ortaq senim turady. О́kinishke qaraı, sol bir kezeńdegi tarıhı jetistikterdi búgingi kúnniń turaqty tabysyna aınaldyra aldyq pa degen saýal áli de ózekti. Qazaq voleıboly burynǵy dańqyn eske alýmen ǵana shektelmeı, sol jeńisterdiń negizinde jatqan bapkerlik tájirıbeni jańǵyrtyp, ulttyq quramalardy damytýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrýy kerek.
Baqytjan Baıtóreev — osy tarıhı sabaqtastyqty jalǵastyra alatyn kásibı mamandardyń biri. Ol — qazaq voleıbolynyń dástúrin, ulttyq quramanyń tynys-tirshiligin jáne halyqaralyq básekeniń talaptaryn biletin tájirıbeli jatyqtyrýshy. Alaıda, onyń áleýeti ulttyq voleıboldy damytý isinde qanshalyqty paıdalanylyp otyrǵany týraly oryndy suraq týyndaıdy. Biz kezinde álemdi moıyndatqan bapkerler mektebin maqtan tutamyz, endi sol mekteptiń tájirıbesin búgingi urpaqqa jetkizetin mamandarǵa naqty múmkindik berýimiz qajet. Baqytjan Baıtóreevtiń kásibı bilimi men tájirıbesin ulttyq quramalarǵa, jas bapkerlerdi daıarlaýǵa jáne voleıboldyń damý strategııasyn jetildirýge jumyldyrý máselesin federaııa men quzyrly mınıstrlik baıyppen qarastyrǵany jón. Qazaq voleıbolynyń Baqytjan Baıtóreevten alǵany az emes, al áli de bereri mol dep senemin. Endeshe, osyndaı mamandardyń áleýetin tolyq paıdalanýǵa ne kedergi? Ulttyq voleıboldyń bolashaǵy úshin osy suraqqa naqty jaýap beretin ýaqyt keldi, Baqytjan Baıtóreevteı tájirıbeli mamandardyń áleýetin baǵalap, qazaq voleıbolynyń damýyna jumyldyrý — osy joldaǵy mańyzdy múmkindikterdiń biri dep sanaımyn.
Mınıstrlik pen federaııa bul máselege beıjaı qaramaıdy dep senemin. О́ıtkeni, ulttyq sporttyń taǵdyryna janashyrlyq tanytý — tek jankúıerdiń emes, osy salanyń damýyna jaýapty árbir basshynyń qasıetti mindeti bolýy tıis.
Jandos ESIRKEPOV,
Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq
ýnıversıtetiniń doenti,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
TÚRKISTAN
