الاشتىڭ اقبەرەنى 80 جاستا

قازاقستان سپورتىن ءبىر التىن شاڭىراققا تەڭەسەك، سول التىن شاڭىراققا ۋىعىن قاداعان قانشاما ارداگەر ابىز اعالاردىڭ ەسىمدەرىن كەزدەستىرەمىز. ەسىمدەرى ەلگە ايان، ءاپايتوس دارابوز جانداردىڭ اراسىنان امانتاي قاراق ۇلىن دا كورۋگە بولادى. امانتاي اعامىز ەل سپورتىنىڭ قارقىنداپ دامىعان سوناۋ 1968 – 1975 جىلدارى ۇلى دۇبىردەن شەت قالماي بارىنشا ۇلەس قوسقان ادامداردىڭ ءبىرى. سامبو كۇرەسىنەن دە جەتكەن جەتىستىكتەرى ءبىر تۇيەگە جۇك ارتقانداي، دەگەنمەن اعامىز سپورت سالاسىنداعى عىلىمدى ناسيحاتتاۋعا وراسان ەڭبەك ەتتى. كوپتەگەن عىلىمي پايدالى وقۋلىق كىتاپتارىن جازىپ شىعارىپ، سپورتقا ايىرىقشا كوزقاراسپەن قاراۋعا جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. سونىمەن قاتار، رەسپۋبليكا بويىنشا سپورت سالاسىنداعى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ شاراسىن العاش ۇيىمداستىرعان جاننىڭ ءبىرى. بالۋان رەتىندە دە جەتكەن جەتىستىكتەرى جەتەرلىك.

جۋىردا قازاق سپورتىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، قاز كسر-نە ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى، كسرو سپورت شەبەرى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، دزيۋدو تارلانى، ەلىمىزدە سامبو، دزيۋدو كۇرەسىنەن كوپتەگەن ەلگە تانىمال بالۋانداردى تاربيەلەگەن بىلىكتى كۇرەس مامانى، ۇلاعاتتى ۇستاز، زەردەلى عالىم امانتاي قاراق ۇلىنىڭ 80 جاسقا تولۋ تورقالى تويىنا وراي الامان جارىس بولىپ ءوتتى.

دزيۋدو كۇرەسىنەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا وتكەن ءدۇبىرلى تۋرنير الماتىداعى جاسقانات مولتەك اۋدانىنداعى «تالاس» سپورت كەشەنىنىڭ شاڭىراعىندا جالاۋىن كوتەرگەن ەدى. جارىستى امانتاي قاراق ۇلىنىڭ ءتول شاكىرتتەرى ۇيىمداستىرعان ەكەن.ءتول شاكىرتتەرى ۇستازىنا دەگەن جارىس وتكىزۋمەن عانا شەكتەلمەي، امانتاي قاراق ۇلىنىڭ اتىندا دزيۋدو كۇرەسىنەن كۇرەس زالىن اشىپ كلۋبتىڭ ەسىمىن بەرىپ وتىر. ۇستازدارىنا دەگەن اساۋ كوڭىل، مەيىرىم شاپاعاتتىڭ وسىنداي شارالارمەن اتالىپ ءوتۋى وزگەگە ۇلكەن ونەگە ەكەنىندە داۋ جوق.

قوش، سونىمەن جارىستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قازاق سپورتىنىڭ ارداگەرلەرى جارىلقاسىن وڭالبەك، ەرعالي مۇحيتدينوۆ، سەيدىلدا قاليەۆ، قاپار راۋانوۆ، ەرمەك يمامبەكوۆ، داۋرەن شانگەرەۆ، اباي سىرعاباەۆ جانە ەكى دۇركىن الەم جارىسىنىڭ جەڭىمپازى قانات مامبەتوۆ سىندى كوپتەگەن ەل سپورتىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرلەر كەلىپ قۋانىشپەن ءبولىستى. الدىمەن امانتاي قاراق ۇلى اتىنداعى دزيۋدو كلۋبىنىڭ تاقتاسىنىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلىپ، ءداستۇر بويىنشا شاشۋ شاشىلىپ، كۇي تارتىلىپ ءان شىرقالدى. سوسىن 8 سالماق بويىنشا جەكپە-جەكتەر باستالىپ كەتتى. ايتا كەتەر ءبىر ءجاي، امانتاي قاراق ۇلىنىڭ ونەگەلى ءومىرى تۋرالى جاڭا عانا جازىلىپ ءبىتىپ سياسى ءالى كەپپەگەن «الاشتىڭ اقبەرەنى» اتتى قازىنالى كىتاپتىڭ جارىس بارىسىدا سالتاناتتى تۇردە تۇساۋكەسەرى بولىپ ءوتتى.

سونىمەن سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ارداقتى ۇستاز، ءاپايتوس بالۋان، اياۋلى اكە امانتاي قاراق ۇلىنىڭ 80 جاسقا كەلۋ تورقالى تويى وسىلايشى اتالاپ ءوتتى. كۇن ۇزاق جارىس كىلەمىندە جەڭىس ءۇشىن جانكەشتى ونەرلەرىن كورسەتكەن بالۋاندار كۇن ەڭكەيە بەرى مارەسىنە جەتىپ، جەڭىمپازدار مەن جۇلدگەرلەر ديپلومدار مەن قاتار قارجىلاي سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. جەكەلەي سالماقتار بويىنشا 50 كگ بەكەن  ابىلقايىر، 55 كگ زاكەن ديدار، 60 كگ الىبەك سالاۋات، 66 كگ ايمۇقان دياس، 73 كگ امانجول نۇرجان، 81 كگ بايماعانبەت نۇراسىل، 90 كگ ابدراحمان داۋرەن ۇلى جانە +90 جوعارى سالماقتاردا ءابىلمانسۇر اتاجانوۆ جارىس جەڭىمپازدارى اتاندى. وسىنداي الامان ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرۋعا زور ۇلەسىن قوسىپ، ايلار بويى دايىندىقتارىن شىڭداپ قولداۋ جاساعان تول شاكىرتتەرىنىڭ تىنىمسىز، تاباندى ەڭبەگىنە ءسۇيسىنىپ امانتاي قاراق ۇلى شەكسىز العىسىن ايتتى. سونىمەن قاتار اسىرەسە، جارعاقتا قۇلاعى جاستىققا تيمەي اعايلارىنىڭ ابىرويى ءۇشىن ءبىر تىنىم كورمەي قىزمەت ەتكەن ءجۇسىپ جامباەۆ، نۇرلان جاقسىلىق، ءانۋار سايدۋلين سىندى ارقالى اقجارقىن ازاماتتارعا امانتاي اعايلارى جارىس سوڭىندا قولىن جايىپ اتالىق اق باتاسىن بەرىپ، زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. امانتاي اعامىزدىڭ ومىرىندەگى باقىتتى كۇننىڭ ءبىرى وسى،كۇن بولعان شىعار ءسىرا. «نە ەكسەڭ سونى وراسىڭ»، — دەمەكشى  ايلار بويى ءۇي كورمەي، سپورت زالدارىندا شۇمەكتەپ تەر توككەن ابزال اعانىڭ ءۇمىتى اقتالدى. ەككەنى جەمىسىن بەردى. ەلىمىزدە ادامنىڭ كوزى تىرىسىندە كوشەنىڭ، كەشەننىڭ اتى بەرىلىپ جاتپايتىنىن جاقسى بىلەمىز. ال بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ ۇيىتقىسى بولعان شاكىرتتەرىنىڭ باتىلدىعى، بەلسەندىلگى قۋانتارلىق ءجاي. ويتكەنى، ۇستازدارىنىڭ كوزى تىرىسىندە وسىنداي كەلەلى ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولىپ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. ال بۇگىنگى قازاق سپورتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەسىن قوسقان ارداگەر جاننىڭ اتىنا دەپ كۇرەس زالىن اشىلۋى لايىقتى قۇرمەت دەپ بىلەمىز. بۇل ارينە، كوپكە، قازاق قوعامىنا تۇزدەن تۇرەن سالعان يگى ءىس دەپ ايتار ەدىك. ال امانتاي اعامىز بولسا وزىنە وسىنداي قۇرمەت جاساعان شارىتتەرىنە ايتار العىسى بۇل كۇنى ەرنەۋىنەن اسىپ تۇر. ەسەت بي ءارى باتىردىڭ:

— مەن مەن مەن ەدىم،

قاتارعا سالساڭ قايىسپاس،

قاس قارا نار مەن ەدىم.

شابۋىل سالسا شارشاماس،

شىن تۇلپارى مەن ەدىم.

سۋ شاشىراپ، جەل تيمەس اۋدارىلماس قارا كەمە ەدىم.

قاپ تۇبىنە سىيماعان قارا بولات مەن ەدىم.

قيادان ۇشقان قۋ ىلگەن،

انىق سۇڭقار مەن ەدىم.

تەگەۋىرىم تەرىس بىتكەن،

تەپسەم جىلىك سىندىرعان قىران بۇركىت مەن ەدىم، — دەپ جىرلاعىن جىر، امانتاي قاراق ۇلى سىندا ءبىر قالىپقا سىيماعان، ەلىم دەپ ەرىنبەي ەڭبەك ەتكەن تۇلعاعا باعىشتالعان سەكىلدى.

كەزىندە الىسقاندى الىپ ۇرىپ، بوزكىلەمدى قارسىلاستارىن قوعاداي جاپىرعان بالۋان بولعانىن بۇگىندە سول ءبىر الپامساداي الىپ دەنەلى بەينەسىنە قاراي تۇرىپ سۇيسىنە دە قىزىعا قارايمىز. امانتاي قاراق ۇلى بالۋان رەتىندە دە تالاي بيىكتەردى باعىندىرىپ قانا قويماي ءوزى تاربيەلەگەن شاكىرتتەرىنىڭ جەمىسىن جەڭىسىن كورە بىلگەن كەۋدەسى كومبە، بايتاعى كەڭ ارداقتى تۇلعا. ايتالىق ءتول شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا العاش بولىپ كسرو چەمپيوناتىندا توپ جارعان قايرات مىسىقباەۆ پەن بىرگە ۇلتتىق قۇرامانىڭ باس جاتتىقتىرۋشىلارى بولعان ەربول قىرعىزباەۆ پەن ەرمەك يمامبەكوۆتاردىڭ ەسىمدەرىن بولە جارا  ايتا كەتكەن كەتكەن ورىندى.سونىمەن قاتار جۋىردا عانا سامبودان الەم چەمپيونى بولىپ كەلگەن نۇرعالىم تەمىروۆ تە ارداقتى اعامىزدىڭ دارىندى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى. امانتاي قاراق ۇلىنىڭ ءومىر جولى ءتۇرلى تاراۋ-تاراۋ مەن سۇرلەۋ-سوقپاقتاردان تۇرادى.

امانتاي اعامىز اقتوبە وبلىسى، بايعانين اۋدانى، جامبىل كولحوزىنىڭ دوڭىزتاۋ دەگەن جەرىندە 1946 ج دۇنيەگە كەلگەن. “بالالىق-شاعىمىز جوقشىلىقتا، قيىنشىلىقتا ءوتتى عوي. ول ۋاقىتتا كۇرىش، بيدايدى قاپتاپ الىپ اكەم ارباعا تيەپ اۋدانعا تاسيدى. سودان ايتەۋىر بالا-شاعاعا ازداعان اس-سۋىن تاۋىپ كەلەدى. اكەم وتە قارۋلى كىسى بولعان. سوندا 100 كگ سالماعى بار ءبىر قانار بيدايدى اكەم تىسىمەن تىستەپ كوتەرىپ الىپ 10 مەتر جەردەگى ارباعا اپارىپ سالادى ەكەن. وسىنداي اكەمنىڭ الىپ كۇشى تاعىسىن تاعى اۋىلداعى وقيعالاردى جيىپ تەرىپ، “اتاي اڭگىمەلەرى” دەگەن تاقىرىپپەن اڭگىمە جازىپ، جازۋشى بولماق ويمەن “بالدىرعان” جۋرنالىنا جازىپ جىبەرگەن بولاتىنمىن. كەيىنىرەك “اڭگىمەلەرىڭىز جاقسى بىراق ءالى دە جازا ءتۇسىڭىز”، – دەگەن دەمەۋ-جەبەۋ جاۋابى كەلدى. نەگىزى سول ءبىر البىرت جاستىق شاقتا بولاشاقتا كىم بولام دەگەن ارمانمەن انانى ءبىر، مىنانى ءبىر كورىپ، ىزدەۋ ۇستىندە جۇرەتىندىگى بارلىق بالالاردىڭ باسىنان وتەتىن جاعداي ەكەنى زاڭدى. مەنىڭ سول كەزدە ءوزىم سەكىلدى كوپتەگەن اۋىل جاستارىنداي ارمانىمدى ىزدەپ جۇرگەن شاعىم ەدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە ءۇش جىل قاتارىنان كومسومول كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ، ءتىپتى اۋداندىق جينالىستاردا مىنبەدەن بايانداما جاساعان كەزىم دە بولدى. قىسقاسى، سول جوعارى سىنىپتا جۇرگەن كەزدەردە-اق مەنىڭ وسى سپورتقا، كۇرەسكە دەگەن قۇمارلىعىم ويانىپ، اينالىسا باستادىم”، – دەپ ارداگەر اعامىز بالالىق شاعىن ەسكە الادى.

سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق، قيىنشىلىق اۋىر ءومىردى باسىنان وتكەرگەن اعامىز ارمان قۋىپ الماتىعا كەلىپ جوعارى وقۋعا تۇسەدى. ينستيتۋتتا بىتىرگەننەن كەيىن كوپ جىلدار بويى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا سپورت مامانى بولىپ قىزمەت ەتىپ، كوپتەگەن ەلگە تانىمال بالۋانداردى تاربيەلەپ شىعارادى. امانتاي قاراق ۇلى ەلىمىزدە سپورت سالاسىن عىلىمي تىلمەن سويلەتكەن جانداردىڭ ءبىرى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سپورت قايراتكەرى 120 استام عىلىمي ەڭبەكتى جازعان، سونىمەن قاتار 10 اسا وقۋلىق كىتاپ پەن 15 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدىڭ اۆتورى. بۇقارالىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق جوعارى سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەندە العاش بولىپ ەلىمىزدە باپكەرلەردىڭ شەبەرلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ، سەمينار كەڭەستەر ءداستۇرلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعان. ول سەمنارلارىنا سوناۋ كۋبادان اتى الەمگە ايگىلى ساگاررا سىندى بوكس ماماندارى شاقىرىلىپ، بىزدىڭ باپكەرلەرمەن بىرگە جۇمىس جاساعانىن بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەس.

بۇگىندە امانتاي قاراق ۇلى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جاس ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرىپ كەلەدى. جاستار ارداقتى ۇستازدارىنىڭ دارىسىنەن زور عيبرات الىپ، ءاربىر كەزدەسۋدى اسىعا كۇتەدى ەكەن. ومىردە كورگەنى مەن تۇيگەنى مول، ارداقتى ۇستاز، ءاپايتوس بالۋان، زەردەلى عالىم امانتاي قاراق ۇلىنىڭ  رۋحى كۇشتى، ەلىنىڭ پاتريوتى بولاتىن جاس ۇرپاقتى تاربيەلۋدە ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ايتارى كەمەل، بايتاعى زور اردا اعامىز قاناتىن قامداپ ۇشۋعا دايىن سۇڭقارداي يىعىن كوتەرىپ بويىن تۇزەپ قوياتىن قيمىل قوزعالىسىنا سۇيسىنە قاراپ، بوزكىلەمگە ءالى دە اتىپ شىعاتىنداي اسەر قالدىرادى.  جىلدار بويى جيعان مول تاجىربيەسى جاستارعا اۋداي قاجەت-اق قوي شىركىن دەپ قالامىز. ويتكەنى، تەحنولوگيا دامىپ، ەلىمىز جاساندى ينتەللەكتىگە باعىت تۇزەپ جاتقاندا كونەنىڭ كوزى، اسىلدىڭ سىنىعى امانتاي قاراق ۇلىنداي قازىنالى قاريالارىمىزدىڭ كيەلى اۋىزىنان شىققان ءاربىر سوزدەرى قازاق قوعامى ءۇشىن ماڭىزى زور دەپ بىلەمىز.

امانتاي قاراق ۇلىنىڭ سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى جان ەكەندىگىن دە توقتالا كەتسە ارتىق بولماس. بالۋاندىعى، باپكەرلىگى، ۇستازدىعى بىلاي تۇرسىن دومبىراسىن قولعا الىپ بالۋان شولاق، اقان سەرى، ءبىرجان سالداردىڭ اندەرىن قۇيقىلجىتا، ماقامىنا  كەلتىرىپ سالعاندا تىڭداۋشىسىن ەلىتىپ، ەرىتىپ  الىپ كەتەدى. كۇمىس كومەي ءانشى مە دەپ تە قالاسىڭ. سونىمەن قاتار بۇل كىسىنىڭ ەمشىلىك، شيپاگەرلىك قاسيەتتەرى دە بار ەكەن. تالاي رەت جارىستاردا  بالۋاندار جاراقات الىپ قالسا، اعامىزدىڭ قاسيەتتى قولىنان العان شيپادان ساۋىعىپ كەتىپ جاتادى ەكەن. بۇل دا ءبىر ادامعا بىتكەن ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ءبىر بولار. ءسوز سوڭىندا  مىنا ءبىر ەكى شۋماق ولەڭمەن تۇيىندەسەك. سەگىز قىرلى جانسىز عوي عىلىم قۋعان، بالۋان شولاقتاي ءارى بالۋان ءارى اقىن دارا تۋعان.تازالىق تاقۋالىق پەن مادەنيەتتى، ادەت قىلىپ ەرەكشە بويعا جيعان.

وسكەن ورتا ىستىق قوي تاراپ اتى،

قازاقتىڭ تۋعان جەرى عالاماتى.

ۇستازداردىڭ ۇستازى ەرەن جانسىز،

وزىڭىزدەي بولسا دەيمىز قازاقتىڭ ازاماتى.

 

اقىن ورداباي ۇلى،

الماتى