كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدەن كەتپەيدى

ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەك ەشقاشان ەلەۋسىز قالمايدى. ءاربىر سالادا ءوز ىسىنە ادال، ەڭبەكقور جاندار ارقاشاندا كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەنىپ، ءوز ورتاسىنا قادىرلى بولادى. ال سپورت سالاسىنا كەلسەك، ءوز ءىسىنىڭ مامانى بولىپ بار عۇمىرىن سپورتقا ارناپ جەمىسىن، جەتىستىگىن كورگەن ادامداردى كورىپ ءتانتى بولارىمىز انىق. سونداي جاننىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى مارقۇم امانگەلدى يسماعۇلوۆ ەدى. 

امانگەلدى سماعۇل ۇلى 1941 جىلى ورال وبلىسى، قاراتوبە اۋدانى سۇلۋكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اۋىلدا وتكەن بالداۋرەن بالالىق شاعىندا-اق، اعامىز ساۋبا قامشى تاياقتى ات قىلىپ ءمىنىپ، ويىنعا تويماي شاپقىلىپ جۇرگەن قۇربى-قۇرداستارىنان  ەرەكشە وقشاۋلانىپ تۇراتىن، ايبارى مىقتى، باتىر جۇرەكتى، ويى العىر ىستەگەن ىسىنە جاۋاپتى دارا بالا بولىپ وسەدى.

ونجىلدىق مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن امانگەلدى اعامىز ارمان قۋىپ الماتىعا كەلىپ، قازاق مەمەلەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق ينيستۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ينيستيتۋت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ كۇرەس دەسە ىشكەن اسىن ىسىرىپ قوياتىن تالانتتى بەلگىلى جاس باپكەر پ.گ.تەرەششەنكونىڭ قول استىندا سامبو كۇرەسىمەن اينالىسا باستايدى. سپورتقا دا سۇيىسپەشىلىكپەن، قۇمارلىقپەن جانە جاۋاپكەرلىكپەن قاراسا عانا ناتيجە كەلەتىنى بەلگىلى. امانگەلدى يسماعۇلوۆ سپورت زالداعى شۇمەكتەپ توككەن تەرى مەن العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسار مىنەزىنىڭ  ارقاسىندا العاشقى جەڭىستەرىنە دە جەتە باستايدى.

1966 جىلى سامبو كۇرەسىنەن بۇكىلوداقتىق بىرىنشىلىكتە اۋىر سالماق دارەجەسى بويىنشا باعىن سىناعان دارىندى بالۋان جەڭىس بيىگىنەن كوتەرىلىپ التىن جۇلدەگەر اتانادى. سول جەڭىسى ءۇشىن كسرو سپورت شەبەرى دەگەن اتاققا يە بولادى. وسى جەڭىستەن كەيىن قازاقستاندا وتكەن ستۋدەنتتىك ويىندار مەن سپارتاكيادالاردىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى بولىپ، جاسى قىرىقتىڭ قىرقاسىنا كەلگەنشە بوزكىلەمدە شارشاماي كۇرەسەدى. دارا بالۋاننان دانا باپكەرگە اۋىساتىن كەزى كەلگەندە، «وي كوبەيمەي، قوي كوبەيمەيدى»، دەمەكشى، 1968 جىلى ءالى ءبىلىم جولىن جالعاستىرىپ الماتىداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينيسيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ، جاتتىقتىرۋشىلىققا تۇگەلدەي بەت بۇرادى.  ومىردە ءوزى ەڭبەك ەتكەن سالاسىندا ءىز قالدىرۋ باپكەر ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ومىرلىك مول تاجىربيەسىن ءجاسوسپىرىم قازاق بالۋاندارىنا ارناۋدى ءجون كورگەن امانگەلدى سماع ۇلى سول كەزدەن باستاپ جاڭا بۋىن تالاپكەر جاستاردى تاربيەلەۋدى قولعا الادى.

باپكەرلىك جولداعى ەڭبەگى دە باياندى بولىپ قازاق كۇرەسى، سامبو جانە دزيۋدو كۇرەسىنەن 30-دان استام سپورت شەبەرلەرىن دايىنداپ شىعارادى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن وعان 1991 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اتاعى بەرىلەدى. ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قازاق پەداگوگيكالىق ينيستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىنان باستاعان ارداگەر بالۋان، ارداقتى باپكەر  الماتى  ساۋلەت-قۇرىلىس ينيستۋتى، ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتۇرلى قىزمەتتەردى اتقارعان ەكەن.

«تەڭ تەڭىمەن تەزەك قابىمەن»، دەگەندەي، قۇدىرەتى كۇشتى قۇداي ەكى بىردەي ەلگە تانىمال ادامنىڭ ءومىر جولىن ءتۇيىستىرىپ قوسىپ قويعانىنىنا تاڭ قالماي قويماسپىز. امانگەلدى اعامىزدىڭ جان جارى ليۋتسيا قاجىعاليقىزى تولەشوۆانى دا ەلىمىزدە بىلمەيتىن جان جوق شىعار. ليۋتسيا اپايىمىز دا مۋزىكا سالاسىندا دارا داۋىسىمەن حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان اتاقتى جان، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، كۇمىس كومەي اتاقتى ءانشى، ونەر سالاسىندا كوپتەگەن شاكىرتتەرىن تابيەلەپ شىعارعان بىلىكتى ۇستاز. ال ۇلى تايمان اناسىنا تارتىپ، مۋزىكا سالاسىندا «ت-Mag» دەگەن روك-دجاز مەكتەبىنىڭ ەلىمىزدە نەگىزىن قالاعان ونەر تارلانى.

«ات جاقسىسىن ماقتا، ادام جاقسىسىن جاقتا»، دەمەكشى، وسىنداي ءومىر جولى ىزگىلىكپەن ورىلگەن ارداگەر جان امانگەلدى سماعۇل ۇلى قازاق سپورتىندا ۇلكەن ءىز قالدىرا بىلگەن تۇلعا. امانگەلدى سماعۇل ۇلىن ءارى ۇستاز اعا ءارى بوزكىلەمدەگى قارسىلاسى، سىرلاس دوسى تۇتاتىنى، كۇرەستىڭ ءۇش تۇرىنەن – دزيۋدو، سامبو جانە قازاق كۇرەسىنەن سپورت شەبەرى، قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، امانتاي قاراقوۆ اعامىز اقجاعالى اعاسى تۋرالى ەرەكشە تولقىنىسپەن ساعىنا وتىرىپ ويىن بىلاي دەپ ءبىلدىردى:

 «امانگەلدى اعامىز ەرەكشە تۋعان جان ەدى. ءوز ىسىنە ادال، ءوز ويىن قورىقپاي، بۇكپەي ايتاتىن باتىر دەسە بولادى. قىزىلوردا وبلىسىندا وتكەن 1982 جىلى 40 جاسىندا 100 كەلى سالماقتا رەسپۋبليكا چەمپيونى بولعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. ەرەكشە سىمباتتى، دوسقا ادال، اقجارقىن اقكوڭىل جىگىت ەدى. 1980-جىلدارى بريگادالىق ادىسپەن بىرنەشە باپكەرلەر ابىلقايىر بايبوسىنوۆ، سەيدوللا قاليەۆ، ناعىزبەك ورداباەۆ، ويرات بەكتاەۆ، امانگەلدى ىسماع ۇلى جانە مەن سەكىلدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىلارى ءبارىمىز بىرىگىپ  ستۋدەنتتەردى  نارحوزدىڭ جەرتولەسىندەگى سپورت زالىندا جاتتىقتىردىق. سول قايتالانىپ كەلمەيتىن قىزىقتى كۇندەر ەسىمنەن كەتپەيدى. اتتارى ايشىقتى باپكەرلەردىڭ بارلىعى ءار قوعامنىڭ وكىلدەرى ەدى.

«يلەگەنىمىز ءبىر تۇيەنىڭ پۇشپاعى»، دەمەكشى، ءبارىمىز بىرىگىپ جاساعان جۇمىسىمىزدىڭ بەرەكەسىن كورىپ بىرگە قۋانىپ، بىرگە جۇرگەن ەدىك»، دەپ  دەنە تاربيەسى مەن سپورت تۋرالى جارىققا  شىققان 8 كىتاپتىڭ اۆتورى، پروفەسسور، عالىم، ارداگەر بالۋان امانتاي قاراقوۆ اعامىز اعاسى ءارى دوسى امانگەلدى سماعۇل ۇلى تۋرالى ەرەكشە تولقىپ،تەبىرىنە  ەسكە الادى.

«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى»، دەمەكشى، جاقسىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ ءجيى ەسكە الۋ ارقىلى جاسۇرپاققا وتكەننىڭ وتكەلىنەن سۇرىنبەي وتكەن اتپال ازاماتتاردى  دارىپتەۋ جاسۇرپاقتىڭ پارىزى. سوناۋ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «تىككەننەن گۇل، زاhاردان بال» شىعارىپ، تەر توگىپ تاباندى ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاي وتىرىپ، ءبىز جاستاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتىپ، سپورت جولىندا ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە باعىت كورسەتىپ تاربيەلەيمىز.

مىنە، وسى ورايدا رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي، الماتى وبلىسى، ەڭبەكشى قازاق اۋدانى، ەسىك ەلدى مەكەنىندەگى بالالار مەن جاسوپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ شاڭىراعىندا دزيۋدو كۇرەسىنەن 2008-2009 جىلدارى تۋعان ءجاسوپىرىم ۇلدار اراسىندا قازاقستان رەسپۋبيۋليكاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى، كسرو سپورت شەبەرى امانگەلدى سماعۇل ۇلى يسماعۇلوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان 2009-2010 جىلدارى تۋعان جاسوپىرىمدەر اراسىندا دزيۋدو كۇرەسىنەن رەسپۋبليكالىق ءداستۇرلى جارىس بولىپ ءوتتى.

ايتۋلى الامان دوداعا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن 15 كوماندا ياعني،   200-گە جۋىق ءجاسوسپىرىم بالۋاندار كەلىپ قاتىستى. بۇل جارىس ءۇش جىل قاتارىنان وتكەندىكتەن داستۇرلىك سيپات الىپ، از ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن تالانتتى بالالاردىڭ تۇساۋىن كەسكەن جارىس بولىپ ەل ىشىندە ايتىلىپ كەلەدى. سول سەبەپتەن الماتى وبلىسى سپورت باسقارماسىنىڭ جىلتىزبەگىنەن ورىن الىپ، داستۇرلىك سيپاتقا يە بولعان تۋرنير قاتارىنا قوسىلعان. سونىمەن جارىستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا كەلگەن قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ اراسىندا  پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەگى سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى، قازاق كسر سپورت شەبەرى، دزيۋدو تارلانى امانتاي قاراقوۆ، دزيۋدو كۇرەسىنەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، سامبو كۇرەسىنەن كسرو سپورت شەبەرى سەيدىلدا قاليەۆ، سامبو، دزيۋدو جانە قازاق كۇرەسىنەن سپورت شەبەرى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نۇرلان جاقسىلىق، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى نۇرعالىم تەمىروۆ، حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى ءانۋار سايدۋلين سەكىلدى اتتارىنان ات ۇركەتىن امانتاي قاراق ۇلى مەن امانگەلدى سماعۇلوۆتىڭ ەرمەك قازىبەك پەن سەرىك ساتاەۆ سىندى بەل شاكىرتتەرى كەلىپ قاتىسىپ، جاس بالۋاندارعا جەڭىستى جەكپە-جەكتەر تىلەدى.

وسىنداي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وتكەن جەكپە-جەكتىڭ جاقسى وتۋىنە زور ىقپال كومەگىن جاساپ، سپورت شاڭىراعىن ازىرلەپ بەرگەن بالالار مەن جاسوپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، جوعارى ساناتتاعى جاتتىقتىرۋشى اباي سىرعاباەۆتىڭ جارىس يەسى، قادىرلى جانعا دەگەن جان-جاقتى جۇگىرىپ ءجۇرىپ كورسەتكەن  قولداۋ، قۇرمەتىن كورىپ ءتانتى بولدىق.  جارىستىڭ سالتاناتتى اشىلۋى اياقتالعاننان كەيىن بالۋاندار بەلدەسۋلەرى جالعاسىن تاپتى.

سونىمەن جارىسقا كەلىپ كۇن ۇزاق بوزكىلەمدە جەڭىس ءۇشىن بار شەبەرلىكتەرىن سالعان بالۋانداردىڭ اراسىنان توپجارعانداردىڭ دا ەسىمدەرى بەلگىلى بولدى. 50 كەلىدە دامير جۇمان (تالعار اۋدانى)، بەكارىس سۇلتانعازى (55 كگ، ەڭبەكشىقازاق اۋدانى)، اسلان ەرعاليەۆ (60 كگ، «حامزا» سپورت كلۋبى)، جالعاس عابدۋلاشيم (66 كگ، «جىگەر» سپورت كلۋبى)، ايان باقىت ۇلى (73 كگ، وررمميك سپورت مەكتەبى)، ابدراحمان داۋرەن ۇلى (81 كگ،  رايىمبەك اۋدانى)، يۆان پەتروۆسكي (90 كگ، سدبامميك سپورت مەكتەبى) جانە 90 كەلىدەن اسا سالماقتا
بەكجان ءاليجان ۇلى («حامزا» سپورت كلۋبى) جارىس جەڭىمپازدارى اتاندى.

ەلىمزدە دزيۋدو كۇرەسىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوسار ءبىر تۋرنير وسىلايشا كەزەكتى جارىسىن اياقتادى. كىم ءبىلسىن ەرتەڭگى كۇنى ەلدوس سمەتوۆ سەكىلدى وليمپيادا چەمپيوندارى وسىنداي الامان جارىسقا ءتۇسىپ جاتقانداردىڭ اراسىنان شىعىپ جاتسا، توگىلگەن تەر، تولاسسىز ەڭبەكتىڭ اقتالعانى ەمەس پە!

 

اقىن ورداباي ۇلى،

الماتى