SportPress.kz Qazaqstan sport jańalyqtary
El úshin etken eńbek eshqashan eleýsiz qalmaıdy. Árbir salada óz isine adal, eńbekqor jandar árqashanda kópshiliktiń alǵysyna bólenip, óz ortasyna qadirli bolady. Al sport salasyna kelsek, óz isiniń mamany bolyp bar ǵumyryn sportqa arnap jemisin, jetistigin kórgen adamdardy kórip tánti bolarymyz anyq. Sondaı jannyń biri jáne biregeıi marqum Amangeldi Ismaǵulov edi.
Amangeldi Smaǵululy 1941 jyly Oral oblysy, Qaratóbe aýdany Sulýkól aýylynda dúnıege keldi. Aýylda ótken baldáýren balalyq shaǵynda-aq, aǵamyz saýba qamshy taıaqty at qylyp minip, oıynǵa toımaı shapqylyp júrgen qurby-qurdastarynan erekshe oqshaýlanyp turatyn, aıbary myqty, batyr júrekti, oıy alǵyr istegen isine jaýapty dara bala bolyp ósedi.
Onjyldyq mektepti aıaqtaǵannan keıin Amangeldi aǵamyz arman qýyp Almatyǵa kelip, Qazaq memelekettik aýylsharýashylyq ınıstýtyna oqýǵa túsedi. Inıstıtýt qabyrǵasynda júrip kúres dese ishken asyn ysyryp qoıatyn talantty belgili jas bapker P.G.Tereщenkonyń qol astynda sambo kúresimen aınalysa bastaıdy. Sportqa da súıispeshilikpen, qumarlyqpen jáne jaýapkerlikpen qarasa ǵana nátıje keletini belgili. Amangeldi Ismaǵulov sport zaldaǵy shúmektep tókken teri men alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısar mineziniń arqasynda alǵashqy jeńisterine de jete bastaıdy.
1966 jyly sambo kúresinen Búkilodaqtyq birinshilikte aýyr salmaq dárejesi boıynsha baǵyn synaǵan daryndy balýan jeńis bıiginen kóterilip altyn júldeger atanady. Sol jeńisi úshin KSRO sport sheberi degen ataqqa ıe bolady. Osy jeńisten keıin Qazaqstanda ótken Stýdenttik oıyndar men Spartakıadalardyń birneshe dúrkin jeńimpazy bolyp, jasy qyryqtyń qyrqasyna kelgenshe bozkilemde sharshamaı kúresedi. Dara balýannan dana bapkerge aýysatyn kezi kelgende, «Oı kóbeımeı, qoı kóbeımeıdi», demekshi, 1968 jyly áli bilim jolyn jalǵastyryp Almatydaǵy Dene shynyqtyrý ınısıtýtyna oqýǵa túsip, jattyqtyrýshylyqqa túgeldeı bet burady. О́mirde ózi eńbek etken salasynda iz qaldyrý bapker úshin óte mańyzdy. О́mirlik mol tájirbıesin jasóspirim qazaq balýandaryna arnaýdy jón kórgen Amangeldi Smaǵuly sol kezden bastap jańa býyn talapker jastardy tárbıeleýdi qolǵa alady.
Bapkerlik joldaǵy eńbegi de baıandy bolyp qazaq kúresi, sambo jáne dzıýdo kúresinen 30-dan astam sport sheberlerin daıyndap shyǵarady. Osy eńbegi úshin oǵan 1991 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy ataǵy beriledi. О́ziniń eńbek jolyn Qazaq Pedagogıkalyq ınıstıtýtynyń qabyrǵasynan bastaǵan ardager balýan, ardaqty bapker Almaty sáýlet-qurylys ınıstýty, T.Rysqulov atyndaǵy memlekettik basqarý jáne ekonomıka ýnıversıtetinde túrli qyzmetterdi atqarǵan eken.
«Teń teńimen tezek qabymen», degendeı, qudireti kúshti qudaı eki birdeı elge tanymal adamnyń ómir jolyn túıistirip qosyp qoıǵanynyna tań qalmaı qoımaspyz. Amangeldi aǵamyzdyń jan jary Lıýııa Qajyǵalıqyzy Tóleshovany da elimizde bilmeıtin jan joq shyǵar. Lıýııa apaıymyz da mýzyka salasynda dara daýysymen halyqtyń júreginen oryn alǵan ataqty jan, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, kúmis kómeı ataqty ánshi, óner salasynda kóptegen shákirtterin tábıelep shyǵarǵan bilikti ustaz. Al uly Taıman anasyna tartyp, mýzyka salasynda «T-Mag» degen rok-djaz mektebiniń elimizde negizin qalaǵan óner tarlany.
«At jaqsysyn maqta, adam jaqsysyn jaqta», demekshi, osyndaı ómir joly izgilikpen órilgen ardager jan Amangeldi Smaǵululy qazaq sportynda úlken iz qaldyra bilgen tulǵa. Amangeldi Smaǵululyn ári ustaz aǵa ári bozkilemdegi qarsylasy, syrlas dosy tutatyny, kúrestiń úsh túrinen – dzıýdo, sambo jáne qazaq kúresinen sport sheberi, Qazaq KSR eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, Amantaı Qaraqov aǵamyz aqjaǵaly aǵasy týraly erekshe tolqynyspen saǵyna otyryp oıyn bylaı dep bildirdi:
«Amangeldi aǵamyz erekshe týǵan jan edi. О́z isine adal, óz oıyn qoryqpaı, búkpeı aıtatyn batyr dese bolady. Qyzylorda oblysynda ótken 1982 jyly 40 jasynda 100 keli salmaqta respýblıka chempıony bolǵany esimnen ketpeıdi. Erekshe symbatty, dosqa adal, aqjarqyn aqkóńil jigit edi. 1980-jyldary brıgadalyq ádispen birneshe bapkerler Ábilqaıyr Baıbosynov, Seıdolla Qalıev, Naǵyzbek Ordabaev, Oırat Bektaev, Amangeldi Ysmaǵuly jáne men sekildi Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary bárimiz birigip stýdentterdi Narhozdyń jertólesindegi sport zalynda jattyqtyrdyq. Sol qaıtalanyp kelmeıtin qyzyqty kúnder esimnen ketpeıdi. Attary aıshyqty bapkerlerdiń barlyǵy ár qoǵamnyń ókilderi edi.
«Ilegenimiz bir túıeniń pushpaǵy», demekshi, bárimiz birigip jasaǵan jumysymyzdyń berekesin kórip birge qýanyp, birge júrgen edik», dep Dene tárbıesi men sport týraly jaryqqa shyqqan 8 kitaptyń avtory, professor, ǵalym, ardager balýan Amantaı Qaraqov aǵamyz aǵasy ári dosy Amangeldi Smaǵululy týraly erekshe tolqyp,tebirine eske alady.
«Jaqsynyń aty ólmeıdi», demekshi, jaqsynyń esimin ulyqtap jıi eske alý arqyly jasurpaqqa ótkenniń ótkelinen súrinbeı ótken atpal azamattardy dáripteý jasurpaqtyń paryzy. Sonaý Keńes ókimeti kezinde «Tikkennen gúl, zahardan bal» shyǵaryp, ter tógip tabandy eńbek etken tulǵalardyń esimderin ulyqtaı otyryp, biz jastardyń boıyna patrıottyq sezimderin oıatyp, sport jolynda erinbeı eńbek etýge baǵyt kórsetip tárbıeleımiz.
Mine, osy oraıda respýblıka kúnine oraı, Almaty oblysy, Eńbekshi qazaq aýdany, Esik eldi mekenindegi Balalar men jasópirimder sport mektebiniń shańyraǵynda dzıýdo kúresinen 2008-2009 jyldary týǵan jasópirim uldar arasynda Qazaqstan Respýbıýlıkasynyń eńbegi sińgen jattyqtyrýshy, KSRO sport sheberi Amangeldi Smaǵululy Ismaǵulovty eske alýǵa arnalǵan 2009-2010 jyldary týǵan jasópirimder arasynda dzıýdo kúresinen respýblıkalyq dástúrli jarys bolyp ótti.
Aıtýly alaman dodaǵa elimizdiń ár óńirinen 15 komanda ıaǵnı, 200-ge jýyq jasóspirim balýandar kelip qatysty. Bul jarys úsh jyl qatarynan ótkendikten dástúrlik sıpat alyp, az ýaqyt ishinde kóptegen talantty balalardyń tusaýyn kesken jarys bolyp el ishinde aıtylyp keledi. Sol sebepten Almaty oblysy sport basqarmasynyń jyltizbeginen oryn alyp, dástúrlik sıpatqa ıe bolǵan týrnır qataryna qosylǵan. Sonymen jarystyń saltanatty ashylýyna kelgen qurmetti qonaqtardyń arasynda Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbegi sińirgen jattyqtyrýshy, Qazaq KSR sport sheberi, dzıýdo tarlany Amantaı Qaraqov, dzıýdo kúresinen Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, sambo kúresinen KSRO sport sheberi Seıdilda Qalıev, sambo, dzıýdo jáne qazaq kúresinen sport sheberi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Nurlan Jaqsylyq, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshy Nurǵalym Temirov, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Ánýar Saıdýlın sekildi attarynan at úrketin Amantaı Qaraquly men Amangeldi Smaǵulovtyń Ermek Qazybek pen Serik Sataev syndy bel shákirtteri kelip qatysyp, jas balýandarǵa jeńisti jekpe-jekter tiledi.
Osyndaı respýblıkalyq deńgeıde ótken jekpe-jektiń jaqsy ótýine zor yqpal kómegin jasap, sport shańyraǵyn ázirlep bergen Balalar men jasópirimder sport mektebiniń dırektory, joǵary sanattaǵy jattyqtyrýshy Abaı Syrǵabaevtyń jarys ıesi, qadirli janǵa degen jan-jaqty júgirip júrip kórsetken qoldaý, qurmetin kórip tánti boldyq. Jarystyń saltanatty ashylýy aıaqtalǵannan keıin balýandar beldesýleri jalǵasyn tapty.
Sonymen jarysqa kelip kún uzaq bozkilemde jeńis úshin bar sheberlikterin salǵan balýandardyń arasynan topjarǵandardyń da esimderi belgili boldy. 50 kelide Damır Juman (Talǵar aýdany), Bekarys Sultanǵazy (55 kg, Eńbekshiqazaq aýdany), Aslan Erǵalıev (60 kg, «Hamza» sport klýby), Jalǵas Ǵabdýlashım (66 kg, «Jiger» sport klýby), Aıan Baqytuly (73 kg, ORRMMIK sport mektebi), Abdrahman Dáýrenuly (81 kg, Raıymbek aýdany), Ivan Petrovskıı (90 kg, SDBAMMIK sport mektebi) jáne 90 keliden asa salmaqta
Bekjan Álıjanuly («Hamza» sport klýby) jarys jeńimpazdary atandy.
Elimzde dzıýdo kúresiniń damýyna úlesin qosar bir týrnır osylaısha kezekti jarysyn aıaqtady. Kim bilsin erteńgi kúni Eldos Smetov sekildi Olımpıada chempıondary osyndaı alaman jarysqa túsip jatqandardyń arasynan shyǵyp jatsa, tógilgen ter, tolassyz eńbektiń aqtalǵany emes pe!
Aqyn ORDABAIULY,
ALMATY
