Qazaq kúresi álemdik deńgeıge qashan kóteriledi?…

Men bul máseleni Qazaq kúresi federaııasynyń tuńǵysh prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, ulttyq sporttyń damýyna sanaly ǵumyrymdy arnaǵan azamat ári qazaq kúresiniń taǵdyryna beıjaı qaraı almaıtyn maman retinde kóterip otyrmyn.

Qazaq kúresi — meniń kásibı ómirimniń ǵana emes, júregimniń de bir bólshegi. Sondyqtan búgingi qazaq kúresiniń jetistigine qýanyp, kemshiligine alańdaý — men úshin syrt kózdiń syny emes, osy sporttyń qalyptasýy men damýyna belgili bir deńgeıde jaýapkershilik arqalaǵan azamattyń paryzy dep bilemin.

Qazaq kúresiniń tarıhyna kóz júgirtsek, onyń búgingi bıigine birden jetpegenin kóremiz. Ulttyq kúresimiz talaı tarıhı kezeńdi, talaı tar jol, taıǵaq keshýdi bastan ótkerdi. Ásirese, keńestik kezeńde ulttyq sport túrleriniń taǵdyry ońaı bolǵan joq. Qazaq kúresi de sol dáýirdiń saıasatynan tys qalmady. Bir kezeńde onyń bolashaǵy bulyńǵyrlanyp, toqyraý shegine jetken tustary da boldy. Ol bir óte qıyn da kúrdeli kezeń edi.

Sol qıyn kezeńderdiń birinde qazaq kúresiniń taǵdyryna alańdap, el basshylarynyń aldyna arnaıy baryp, hat jazyp, ulttyq kúrestiń halyq úshin qajettigin, onyń tárbıelik ári sporttyq mańyzyn dáleldeýge týra keldi. Biz sol kezde bar múmkindikti paıdalanyp, qazaq kúresiniń joǵalyp ketpeýi, urpaqtan-urpaqqa jalǵasýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasadyq. О́ıtkeni, ol kezde óz sportymyzdyń taǵdyryn sheshýge múmkindik te, erkindik te búgingideı keń bolǵan joq. Al, búgingi jaǵdaı múlde basqa.

Elimiz táýelsizdik aldy. О́z aldyna zaıyrly memleket. О́z bıligimiz — óz qolymyzda. Ulttyq sportty damytýǵa qajetti zańnamalyq múmkindik te, memlekettik qoldaý da, ǵylymı áleýet te, uıymdastyrýshylyq tájirıbe de bar. Demek, búgin bizge qazaq kúresin saqtap qalý úshin kúresýdiń emes, ony jańa bıikke kóterýdiń jolyn izdeý qajet. Bul — keshegi kezeńnen búgingi kezeńniń basty aıyrmashylyǵy.

Buryn barymyzdy saqtap qalý úshin kúressek, búgin barymyzdy baǵalap, ony uqsata bilýimiz kerek. О́kinishke qaraı, keıde qolymyzdaǵy múmkindiktiń qadirin tolyq sezine almaı, bar jetistigimizge toqmeıilsip qalatyn tustarymyz da bar. Al, sportta toqmeıilsý — damýdyń emes, toqyraýdyń bastaýy ekendigi álimsaqtan aqıqat. Ásirese, memleket tarapynan úlken qoldaý kórsetilip otyrǵan ulttyq sporttyń jaýapkershiligi de soǵan saı bolýy tıis.

Sondyqtan men búgin qazaq kúresiniń kemshiligin tizip, bireýdi kinálaý úshin qalam alyp otyrǵan joqpyn. Kerisinshe, qazaq kúresiniń taǵdyryna janym ashyǵandyqtan, onyń bolashaǵyn oılaǵandyqtan, kóp jyldyq tájirıbesi bar maman ári ǵalym retinde óz oıymdy ortaǵa salýdy jón kórdim. Meniń maqsatym — qazaq kúresinde qordalanǵan máselelerdi ashyq aıtyp qana qoıý emes, olardyń sheshý joldaryna nazar aýdarý. О́ıtkeni, máseleni aıtý ońaı, al onyń sheshimin tabý — úlken jaýapkershilik.

Búgingi qazaq kúresinde keshegi keńestik kezeńdegideı ony saqtap qalý qaýpi joq. Kerisinshe, onyń aldynda áldeqaıda aýqymdy mindet tur. Ol — qazaq kúresin ulttyq sport deńgeıinen halyqaralyq deńgeıge kóterý, álemdik sport keńistiginde laıyqty ornyn qalyptastyrý. Bul maqsatqa jetýge qajetti alǵysharttardyń basym bóligi bizde bar. Memlekettik qoldaý bar. Halyqtyń ynta-yqylasy bar. Ǵylymı-zertteýler bar. Jattyqtyrýshylar mektebi bar. Tájirıbeli mamandar bar. Halyqaralyq jarystar ótkizý tájirıbesi qalyptasty. «Qazaqstan barysy», «Eýrazııa barysy», «Álem barysy» sekildi aýqymdy jobalar qazaq kúresiniń áleýetin kórsetip keledi. Sondyqtan, osyndaı múmkindikterdiń bar kezinde biz nege odan da bıik nátıjege umtylmasqa? Nege qazaq kúresin Azııa jáne álemdik deńgeıdegi iri sporttyq jarystardyń turaqty baǵdarlamasyna engizýdiń naqty joldaryn qarastyrmasqa? Nege balalar kúresinen bastap eresekter arasyndaǵy joǵary jetistikter sportyna deıingi biryńǵaı, sabaqtas júıe qalyptastyrmasqa? Nege ǵylym men tájirıbeni bir arnaǵa toǵystyryp, qazaq kúresiniń ózindik ulttyq mektebin jańa ǵylymı negizde damytpasqa? Mine, osy suraqtar meni tolǵandyrady.

Jaqynda Qyrǵyzstannyń Sholpan-Ata qalasynda ótken VI Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndaryndaǵy qazaq kúresinen Qazaqstan quramasynyń nátıjesi de osy máselelerge qaıtadan nazar aýdarýǵa sebep boldy. Bul jerde jekelegen sportshylarymyzdyń eńbegin baǵalamaý nemese olardyń jeńisin tómendetý týraly sóz joq. Kerisinshe, sol nátıjege kásibı turǵydan qarap, qazaq kúresiniń jalpy áleýeti men kórsetken nátıjesiniń araqatynasyn saralaý qajet. О́ıtkeni, syn — qazaq kúresin álsiretý úshin emes, ony kúsheıtý úshin aıtylýy kerek. Meniń bul oılarymdy oqyrman qaýym dál osy turǵydan qabyldaǵanyn qalaımyn.

Qazaq kúresiniń bolashaǵy bir adamnyń nemese bir uıymnyń enshisindegi másele emes. Ol — búkil qazaq sportynyń, sport mamandarynyń, ǵalymdardyń, jattyqtyrýshylardyń, federaııalardyń jáne eń bastysy, ulttyq múddeniń máselesi. Sondyqtan tómende qazaq kúresiniń búgingi jaǵdaıyna qatysty ózim kórip júrgen birqatar túıtkildi máselelerdi, olardyń sebepteri men sheshý joldaryn, sondaı-aq ulttyq kúresimizdi halyqaralyq deńgeıge kóterýdiń múmkin bolatyn alǵysharttaryn ortaǵa salýdy jón kórdim.

Bul — syn aıtý úshin emes, oılaný úshin jazylǵan pikir. О́tkendi joqtaý úshin emes, bolashaqty baǵdarlaý úshin aıtylǵan sóz. Eń bastysy — qazaq kúresine degen janashyrlyqtan týǵan azamattyq ustanym.

Qazaq kúresi — qazaq halqynyń san ǵasyrlyq tarıhymen birge jasap kele jatqan tól óneri, ulttyq rýhtyń, qaısarlyq pen namystyń, erlik pen jigerdiń aınasy. Ol — jaı ǵana sport túri emes. Qazaq kúresiniń boıynda halqymyzdyń turmys-tirshiligi, dúnıetanymy, tárbıelik dástúri men eldik bolmysy jatyr. Sondyqtan qazaq kúresiniń búgingi jaǵdaıy týraly sóz qozǵaǵanda, máseleni tek bir sport túriniń jetistigi nemese jekelegen jarystardyń nátıjesi retinde qaraýǵa bolmaıdy. Bul — ulttyq muranyń taǵdyry, Qazaqstan sportynyń halyqaralyq bedeli jáne ulttyq múdde máselesi.

Búginde qazaq kúresine burynǵydan áldeqaıda mol múmkindik jasalǵany anyq. Respýblıkalyq jáne halyqaralyq jarystar turaqty ótkiziledi. Joǵaryda atap ótken «Qazaqstan barysy», «Eýrazııa barysy», «Álem barysy» sııaqty aýqymdy dodalar qazaq kúresiniń tanymaldyǵyn arttyryp, palýandarǵa úlken báseke alańyn usynyp keledi. Memleket tarapynan sportshylardy daıarlaýǵa, jarystar ótkizýge, sport ınfraqurylymyn damytýǵa jáne ulttyq sportty qoldaýǵa aıryqsha kóńil bólinýde.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylǵy 11 qyrkúıekte Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndaryna qatysýshylardy memlekettik marapatpen marapattaý kezinde sóılegen sózinde ulttyq sport túrlerin damytýdy Úkimet pen ákimdikterdiń mańyzdy mindeti retinde atap ótti. Prezıdent elimizde ulttyq sport baǵytynda jumys isteıtin otyzdan astam arnaıy mekeme bar ekenin, Ulttyq sport ýnıversıteti ashylǵanyn, «Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵy» jumysyn bastaǵanyn, jyl saıyn ulttyq sport túrlerinen myńnan astam jarys ótkiziletinin aıtty. Eń bastysy, Memleket basshysy ulttyq jáne olımpıadalyq sport túrleriniń zań júzinde teń mártebege ıe bolǵanyn atap kórsetti.

Bul — ulttyq sport úshin tarıhı múmkindik. Biraq kez kelgen múmkindik úlken jaýapkershilikti de qatar alyp keledi. Eger memleket qazaq kúresine osyndaı deńgeıde qoldaý kórsetip otyrsa, onda qazaq kúresiniń nátıjesi de sol qoldaýǵa saı bolýy kerek emes pe? Qazir osy suraqty ashyq qoıýǵa týra kelip otyr.

Bizdiń kezimizde qazaq kúresi búgingideı úlken sport ındýstrııasyna aınalǵan joq edi. Kúres kóbine aýyldaǵy toılarda, merekelik jıyndarda, elge belgili azamattardy eske alýǵa arnalǵan astar men toılarda uıymdastyrylatyn. Palýannyń ataǵy el arasynda taraıtyn. Onyń jeńisi aýyldyń ǵana emes, aǵaıynnyń abyroıy sanalatyn. Alaıda, sol kezde arnaıy federaııalyq qurylym, halyqaralyq jarys júıesi, ǵylymı-ádistemelik baza, kásibı sport menedjmenti, turaqty halyqaralyq kúntizbe sekildi búgingi múmkindikterdiń basym bóligi bolǵan joq.

Táýelsizdik alǵannan keıin bul baǵytta úlken ózgerister bastaldy. Qazaq kúresiniń federaııalyq qurylymy qalyptasty, erejeleri júıelendi, oqý-ádistemelik eńbekter jaryq kórdi, ǵylymı-zertteý júrgizildi, dıssertaııalar qorǵaldy. Joǵary oqý oryndarynda qazaq kúresin oqytý men zertteýge baılanysty aýqymdy jumystar atqaryldy. Iaǵnı, bizde teorııalyq baza da, tájirıbelik mektep te, tarıhı dástúr de bar. Endeshe, búgingi basty suraq — osynyń bári nege halyqaralyq deńgeıdegi turaqty nátıjege tolyq aınalmaı otyr? Másele osynda.

Jaqynda Qyrǵyzstanda ótken VI Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary osy suraqty qaıtadan kún tártibine qoıdy. 31 tamyz ben 6 qyrkúıek aralyǵynda ótken bul dúbirli dodaǵa 113 elden úsh myńǵa jýyq sportshy qatysty. Qazaqstan quramasy jalpy 74 medal jeńip aldy: 32 altyn, 20 kúmis jáne 22 qola. Bul — ulttyq sporttyń kóptegen túrinen sportshylarymyzdyń joǵary deńgeıde óner kórsete alatynyn kórsetetin mańyzdy nátıje. Alaıda, qazaq kúresine kelgende jaǵdaı basqasha kórindi. Sholpan-Atada ótken básekede Qazaqstan balýandary qazaq kúresinen bir altyn jáne eki kúmis medalmen ǵana shekteldi.

Árıne, bul sportshylarymyzdyń eńbegin joqqa shyǵarý emes. Kerisinshe, olardyń jeńisi men júldesi qurmetke laıyq. Ernur Súleımenniń chempıondyǵy — qazaq kúresi mektebiniń áli de myqty sportshylar tárbıeleı alatynynyń naqty dáleli. Biraq másele jeke palýandarda emes. Másele — memleket tarapynan erekshe qoldaý kórsetilip otyrǵan, Qazaqstanda buqaralyq sıpaty qalyptasqan, «Qazaqstan barysy», «Eýrazııa barysy», «Álem barysy» sııaqty aýqymdy jarystary bar qazaq kúresiniń jalpy halyqaralyq nátıjesi onyń múmkindigi men áleýetine qanshalyqty saı? Mine, osy suraqqa mamandar shynaıy ári kásibı turǵydan jaýap izdeýi kerek. О́ıtkeni, Kóshpendiler oıyndary — qazaq kúresi úshin jaı ǵana kezekti jarys emes. Bul — ulttyq sporttyń halyqaralyq bedelin kórsetetin mańyzdy alań. Onyń ústine oıyndar túrki halyqtarynyń tarıhı-mádenı murasyn álemge tanytatyn aýqymdy halyqaralyq joba retinde ótip otyr. Memleket basshysy da Kóshpendiler oıyndarynyń mártebesin ortaq abyroımen baılanystyrady. Sondyqtan Sholpan-Atadaǵy nátıje bizdi renjitý úshin emes, oılandyrý úshin qajet. Qazaq kúresine qazir qoldaý jetkiliksiz dep aıtý qıyn. Kerisinshe, qoldaýdyń jańa deńgeıine kóterilgenin Memleket basshysynyń ózi atap ótti. Endeshe másele tek qarjyda emes. Másele — sol múmkindikti qalaı paıdalanýda.

Sportta qarapaıym bir qaǵıda bar: qarjy, jarys jáne ınfraqurylym ózdiginen chempıon qalyptastyrmaıdy. Onyń artynda júıeli selekııa, ǵylymı negizdelgen jattyǵý ádistemesi, bilikti jattyqtyrýshy, sapaly medıınalyq jáne fýnkıonaldyq daıyndyq, dopıngtik talaptar, psıhologııalyq daıarlyq, halyqaralyq tájirıbe jáne kásibı sport menedjmenti turýy qajet. Qazaq kúresinde osy komponentterdiń barlyǵy bir júıege birigýi kerek.

Búgingi tańda ǵylymda qazaq kúresiniń tehnıkasy men ádistemesine arnalǵan kóptegen zertteýler bar. Dıssertaııalar qorǵaldy, ǵylymı maqalalar jarııalandy. Biraq endigi kezeńde «qansha eńbek jazyldy?» degennen góri, «Sol ǵylymı zertteýlerdiń qanshasy ulttyq qurama daıyndyǵyna engizildi?» — degen suraq mańyzdy. Ǵylym boz kilemnen alshaq turmaýy kerek. Ǵalym, jattyqtyrýshy jáne sportshy bir komanda retinde jumys istegende ǵana ǵylymı zertteýdiń naqty sporttyq nátıjege aınalý múmkindigi artady. Bul burynnan bar tájirıbe.

Qazaq kúresiniń damýy týraly sóz bolǵanda basqarý máselesin de aınalyp óte almaımyz. Qazaq kúresi tóńireginde birneshe federaııalyq qurylymnyń qatar jumys isteýi sporttyń damýyna qatysty pikir alýandyǵyn týyndatyp otyr. Qurylymy men maqsaty uqsas uıymdardyń árqaısysy ulttyq kúrestiń damýyna ózindik úles qosýdy kózdegenimen, halyqaralyq arenadaǵy úlken maqsat ortaq úılesimdi talap etedi. Bul jerde máseleni kimniń durys, kimniń burys ekenine tireýdiń qajeti joq dep sanaımyn. Eń basty suraq:

— qazaq kúresiniń ortaq ulttyq strategııasy bar ma?

— eger bar bolsa, onyń naqty ındıkatorlary qandaı?

— aldaǵy bes jylda qandaı halyqaralyq jarystarǵa ený josparlanǵan?

— qandaı salmaq dárejelerinde álemdik deńgeıdegi básekege qabiletti palýandar qalyptasady? Balalar rezervi qalaı jasaqtalady?

— jattyqtyrýshylardyń biliktiligi qalaı baǵalanady?

— halyqaralyq tóreshiler qansha? Qazaq kúresiniń sheteldegi klýbtary men mektepteri qansha?

— qaı elderde turaqty jarystar ótkiziledi?

Osyndaı naqty suraqtarǵa naqty jaýap beretin júıe kerek.

Bul jerde О́zbekstannyń Kýrash sportyn damytýdaǵy halyqaralyq tájirıbesine nazar aýdarǵan jón. Kýrashtyń halyqaralyq jarystar júıesinde ornyǵýy bir kúnde nemese bir adamnyń bastamasymen kelgen joq. О́zbekstandyq Kýrash federaııasynyń qazirgi tájirıbesinde jattyqtyrýshylar men tóreshilerdi halyqaralyq standarttarǵa saı daıarlaý, lıenzııalaý jáne semınar ótkizý jeke baǵyt retinde qarastyrylǵan. 2026 jylǵy josparynda 12 halyqaralyq semınar, 6 lıenzııalyq kýrs jáne tóreshilik boıynsha 5 kýrs ótkizý, 500-den astam jattyqtyrýshy men tóreshini daıarlaý maqsaty kórsetilgen. Mundaı deńgeıge jetý úshin ulttyq sportty balalar sportynan bastap eresekter arasyndaǵy joǵary jetistikter sportyna deıin júıeli damytý, halyqaralyq uıymdarmen jumys isteý, jarystar geografııasyn keńeıtý jáne memlekettik qoldaýdy strategııalyq maqsatqa baǵyttaý qajet.

Qazaq kúresiniń mamandary da osy tájirıbeni ǵylymı-tájirıbelik turǵydan tereń zertteýi kerek. Bul ózbek tájirıbesin tikeleı kóshirip alý emes, ózimizge qajet tıimdi modeldi tańdap, ony qazaq kúresiniń ulttyq bolmysy men ereksheligine beıimdeý úshin qajet.

Qazaq kúresin Azııa oıyndary, Islam yntymaqtastyǵy oıyndary sııaqty iri halyqaralyq jarystardyń baǵdarlamasyna engizý týraly maqsat qoıylsa, bul jumysty tek federaııanyń mindeti dep qaraý jetkiliksiz. Bul — memleket, sport basqarmasy, federaııalar, ǵalymdar, jattyqtyrýshylar jáne halyqaralyq sport menedjerleri birigip atqaratyn keshendi jumys.

Meniń oıymsha, búgingi eń ózekti máseleniń biri — qazaq kúresin damytýdyń naqty, kezeń-kezeńimen oryndalatyn ulttyq baǵdarlamasyn ázirleý. Bul baǵdarlamada keminde mynadaı baǵyttar qamtylýy tıis dep sanaımyn:

1) balalar men jasóspirimder arasyndaǵy biryńǵaı ulttyq daıarlyq júıesin qurý;

2) sporttyq rezervti irikteýdiń ǵylymı negizdelgen júıesin jasaý;

3) jattyqtyrýshy kadrlardyń kásibı deńgeıine jańa talaptar engizý;

4) qazaq kúresi boıynsha ǵylymı-zertteý ortalyǵy men ulttyq qurama jumysynyń ózara baılanysy kúsheıtý;

5) sportshylardyń fýnkıonaldyq jaǵdaıyn, júktemesin, qalpyna kelýin jáne tehnıkalyq-taktıkalyq daıyndyǵyn turaqty baqylaýǵa múmkindik beretin ıfrlyq monıtorıng júıesin engizý;

6) halyqaralyq tóreshiler men sport menedjerlerin daıarlaý máselesine erekshe mán berý;

7) qazaq kúresiniń shetelderdegi mektepteri men klýbtarynyń júıesin keńeıtý;

halyqaralyq jarystardyń turaqty kúntizbesin qalyptastyrý;

9) árbir tórt jyldyq kezeńge ǵana emes, on jyldyq strategııalyq maqsatqa baǵdarlanǵan jumys júıesin jasaý.

Eń bastysy — osy baǵdarlamanyń oryndalýyn baǵalaıtyn ashyq ári naqty kórsetkishter bolýy tıis.

Memleket basshysy ulttyq jáne olımpıadalyq sport túrleriniń zań júzinde teń mártebege ıe bolǵanyn atap ótti. Sonymen birge Prezıdent ulttyq sport salasyndaǵy mańyzdy sharalardy sapaly ári joǵary deńgeıde uıymdastyrý qajettigine basa nazar aýdardy. Bul sózder ulttyq sport mamandary úshin úlken senim ǵana emes, úlken mindet dep qabyldanýy kerek. Aldaǵy ýaqytta ulttyq sportqa «ulttyq bolǵany úshin ǵana» qoldaý kórsetýdiń kezeńi birtindep ózgerýi tıis. Sebebi, ulttyq sport ulttyq bolǵany úshin qurmetteledi, al halyqaralyq deńgeıde ornyǵýy úshin kásibı júıe qajet.

Qazaq kúresine de dál osyndaı kózqaras kerek. Ony tek dástúrli mura retinde saqtap qoıý az. Ony álemdik sporttyń talaptaryna jaýap bere alatyn zamanaýı, básekege qabiletti sport túrine aınaldyrýymyz qajet. Bul úshin qazaq kúresiniń ulttyq sıpaty men halyqaralyq sport talaptaryn bir-birine qarsy qoıýdyń qajeti joq dep sanaımyn. Kerisinshe, ekeýin ózara sabaqtastyrý kerek. Bul — bir ǵana federaııanyń emes, bul ulttyq sporttyń máselesi. Jalpy, qandaı sport túri bolsyn onyń bolashaǵyn talqylaǵanda bireýdi kinálaý eń ońaı másele. Sondyqtan odan qordalanǵan máseleler sheshilmeıdi. Bizge aıyptaýdan góri jaýapkershilik mádenıeti qajet. Federaııa — uıymdastyrýy kerek. Mınıstrlik — strategııalyq baǵyt pen memlekettik saıasatty qamtamasyz etýi kerek. Ǵalymdar — ǵylymı negiz usynýy kerek. Jattyqtyrýshylar — sol ǵylymı negizdi jattyǵý úderisine engizýi kerek. Sportshylar — el namysyn qorǵaýy kerek. Al, barlyǵynyń ústinde bir ortaq maqsat turýy qajet: Ol qazaq kúresiniń álemdik deńgeıdegi bedelin kóterý. Sondyqtan búgingi máseleni «Qaı federaııa durys?» degen suraqtan bastap emes, «Qazaq kúresin qalaı álemdik sport keńistigine shyǵaramyz?» — degen suraqtan bastaý áldeqaıda mańyzdy.

Men osy máselelerdi tereń saralaı kelip: «Halyq keńesi» sııaqty «Qazaq kúresin damytý jónindegi ulttyq keńes» quryp, oǵan: Memleket basshysynyń ókili; Úkimet; Ulttyq Olımpıadalyq komıtet; Týrızm jáne sport mınıstrligi; Qazaq Kuresi jáne Dúnıejúzilik qazaq kúresi federaııalarynyń ókilderi; ǵalymdar; bilikti jattyqtyrýshylar; bedeldi sportshylar múshe bolýy kerek dep sanaımyn. Bul meniń jeke pikirim. Bul jóninde sala mamandary óz oılaryn, usynys-pikirlerin bildire jatar. Al, federaııanyń prezıdenti retinde tájirıbeli, halyqaralyq qaýymdastyqta abyroıly, kásibı sport menedjeri jumys istep, onyń qyzmeti naqty KPI arqyly baǵalanýy tıis. Bul qazaq kúresin halyqaralyq deńgeıde ilgeriletýge ınstıtýıonaldyq turǵydan múmkindik beredi dep sanaımyn.

Basqa ulttyq sport túrlerine qaraǵanda qazaq kúresin álemdik arenaǵa shyǵarýdyń múmkindigi mol. Atap aıtar bolsaq: 1) qazaq kúresiniń qalyptasqan tarıhı negizi bar; 2) elimizde halyqtyq qoldaýy bar; 3) turaqty jarys ótkizý tájirıbesi qalyptasqan; 4) ǵylymı jáne pedagogıkalyq zertteýler júrgizilip keledi; 5) memleket tarapynan saıası jáne quqyqtyq qoldaýǵa múmkindikter qarastyrylǵan; 6) qazaq kúresin halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa múmkindik beretin qazirgi aqparattyq tehnologııalar men medıaresýrstar bar jáne t.b. Qazirgi tańda bizge jetispeıtini — osy múmkindikterdi bir arnaǵa toǵystyratyn júıeli ulttyq strategııa. Qazaq kúresin álemge tanytý — tek sporttyq mindet emes. Bul — Qazaqstannyń mádenıetin, tarıhyn, ulttyq dúnıetanymyn álemge tanytýdyń bir ǵana joly. Kóshpendiler oıyndary kezinde álem nazaryn túrki halyqtarynyń tarıhı murasy men ulttyq sportyna aýdarady. Prezıdent te Kóshpendiler oıyndarynyń mártebesin ortaq abyroımen baılanystyryp, Uly dala órkenıetiniń murasyn saqtaý men keıingi urpaqqa jetkizýdiń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Osyndaı jaǵdaıda qazaq kúresiniń halyqaralyq deńgeıde bıik turýy — biz úshin tek sporttyq jetistik emes, ulttyq abyroı máselesi.

Qazirgi tańda sport súıer qaýymdy kelesi 2028 jyly ótetin Kóshpendiler oıyndaryna deıin ne ózgeredi degen úlken suraq mazalaıdy? Bul búgin qoıylýǵa tıis eń naqty suraq dep sanaımyn. Ol úshin:

— kelesi Kóshpendiler oıyndaryna deıin qazaq kúresinde qandaı ózgeris bolady?

— qansha jańa sportshy daıyndalady?

— qansha halyqaralyq jarys ótkiziledi?

— qansha elde qazaq kúresiniń turaqty mektebi ashylady?

— jattyqtyrýshylardyń qanshasy halyqaralyq deńgeıde daıarlyqtan ótedi?

— ǵalymdardyń qansha zertteýi ulttyq qurama jumysyna engiziledi?

— qazaq kúresiniń halyqaralyq bedelin arttyrý úshin qandaı naqty qadamdar jasalady?

Mine, osy suraqtardyń árqaısysyna búginnen bastap jaýap izdesek, onda kelesi Kóshpendiler oıyndary biz úshin tek medal sanaıtyn jarys emes, júrgizilgen reformanyń nátıjesin kórsetetin úlken esep alańy bolar edi.

Qazaq kúresi — bizge ata-babamyzdan qalǵan amanat. Amanatty saqtaý — ony murajaıda ustap qoıý emes. Amanatty saqtaý — ony zaman talabyna saı damytyp, álemge tanytyp, keler urpaqqa burynǵydan da bıik deńgeıde jetkizý. Búginde memleket qazaq kúresine buryn-sońdy bolmaǵan múmkindikter berip, Memleket basshysy ulttyq sporttyń mártebesin kóterip, onyń damýyna naqty baǵyt kórsetip otyr. Endi osy senimdi aqtaıtyn júıeli jumys qajet.

Sholpan-Atadaǵy Kóshpendiler oıyndarynda qazaq kúresinen alynǵan bir altyn men eki kúmis — sportshylarymyzdyń eńbegin tarazylaıtyn nátıje. Biraq dál osy kórsetkish bizdi toqmeıilsýge emes, «Nege budan da joǵary nátıje kórsete almadyq?» — degen kásibı suraqqa jeteleýi tıis. О́ıtkeni, qazaq kúresiniń aldynda turǵan mindet — kelesi jarysta birneshe medal alý ǵana emes. Basty mindet — qazaq kúresin álemdik sport keńistiginde ornyqtyrý. Bul maqsatqa jetý úshin bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaratyn ortaq júıe, kásibı menedjment, ǵylymı negiz, bilikti jattyqtyrýshy kadrlar, sapaly sporttyq rezerv jáne eń bastysy — ulttyq múddeni jeke múddeden joǵary qoıatyn ortaq ustanym qajet.

Meniń jeke pikirim boıynsha, qazaq kúresi álemdik deńgeıge shyǵýǵa ábden laıyqty. Onyń buǵan tarıhı da, ulttyq ta, sporttyq ta negizi jetkilikti. Qazaq kúresiniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúri, halyq arasyndaǵy bedeli, ózindik tehnıkasy men ádistemesi, ǵylymı-zertteý bazasy, tájirıbeli mamandary jáne memleket tarapynan kórsetilip otyrǵan qoldaýy — osynyń bári onyń halyqaralyq sport keńistiginde laıyqty oryn alýyna múmkindik beretin birden-bir mańyzdy alǵysharttar.

Búgingi másele — qazaq kúresiniń álemdik deńgeıge shyǵýǵa laıyq ekenin qaıta-qaıta aıtyp, dáleldeý emes. Endigi másele — onyń laıyqty ekenin naqty nátıjemen kórsetý. Ol úshin sózden iske kóshýimiz kerek. Qolda bar múmkindikti tıimdi paıdalanyp, qazaq kúresin damytýdyń naqty ári uzaq merzimdi strategııasyn qalyptastyrýymyz qajet. Federaııalar arasyndaǵy úılesimdilikti kúsheıtip, memlekettik organdarmen, ǵylymmen jáne tájirıbeli jattyqtyrýshylarmen birlesken júıeli jumys júrgizý kerek. Balalar men jasóspirimder sportynan bastap ulttyq quramaǵa deıingi sabaqtastyqty qamtamasyz etip, sporttyq izbasarlar daıarlaýdyń sapasyn arttyrýymyz qajet.

Sholpan-Atada ótken Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndaryndaǵy nátıje de bizge osyny oılandyrýy tıis. Ol jekelegen palýandarymyzdyń eńbegin baǵalamaý úshin emes, jalpy júıemizdiń múmkindigin saralaý úshin qajet. Árbir jarystyń nátıjesi bizge kemshiligimiz ben olqylyq tustarymyzdy kórýge, durys baǵytty aıqyndaýǵa jáne kelesi beleske daıyndalýǵa múmkindik berýi kerek.

Bizge endi jarystar sanyn kóbeıtý jetkiliksiz. Ár jarys sportshynyń sheberligin arttyrýǵa, ár oqý-jattyǵý jıyny naqty maqsatqa, ár ǵylymı-zertteý tájirıbelik nátıjege, árbir jumsalǵan qarjy halyqaralyq jetistikke qyzmet etýi tıis.

Menińshe, qazaq kúresin damytýdyń túpki maqsaty tek — medaldar sanyn kóbeıtý emes. Negizgi maqsat — qazaq kúresin halyqaralyq sport júıesinde ornyqqan, ózindik mektebi men turaqty jarys kúntizbesi, bilikti mamandary men úzdik sportshylary bar, álemniń ár túkpirinde moıyndalǵan ulttyq sport túrine aınaldyrý. Bul maqsatqa jetý bir kúnniń nemese bir adamnyń jumysy emes. Ol tabandylyqty, kásibı biliktilikti, júıelilikti jáne ortaq jaýapkershilikti talap etedi. Eń bastysy — ulttyq kúrestiń múddesin jeke múddeden joǵary qoıatyn birtutas ustanym qajet.

Biz kezinde qazaq kúresin saqtap qalý úshin kúrestik. Qazir ony saqtap qalýdyń emes, álemge tanytýdyń jańa kezeńi keldi. Kezinde el basshylarynyń aldyna baryp, qazaq kúresiniń qajet ekenin dáleldeýge týra kelse, búgin qazaq kúresin damytýǵa qajetti múmkindiktiń barlyǵy derlik qolymyzda. Endeshe, sol múmkindikti tolyq paıdalaný — bizdiń azamattyq ári kásibı jaýapkershiligimiz. Sondyqtan búgin bizge «Qazaq kúresi álemge shyǵa ala ma?» degen suraqtan góri, «Ony álemdik deńgeıge shyǵarý úshin biz búgin ne isteýimiz kerek?» — degen suraq mańyzdy. Meniń senimim — qazaq kúresiniń buǵan múmkindigi de, áleýeti de jetedi. Bul — búgingi qazaq kúresiniń aldynda turǵan eń úlken syn. Sonymen birge, bul — onyń eń úlken múmkindigi.

Qazaq kúresin damytýǵa atsalysyp júrgen maıtalman mamandarǵa, bilikti jattyqtyrýshylarǵa, ǵalymdarǵa, tóreshilerge, sportshylarǵa jáne ulttyq sporttyń bolashaǵyna eńbek etip júrgen barsha azamattarǵa aq jol, tolaǵaı tabys tileımin. Eńbekterińiz jemisti bolyp, qazaq kúresiniń abyroıy asqaqtaı bersin!

Jastarymyzdyń jeńisi eldiń mereıin ósirip, kók baıraǵymyzdy bıikte jelbiretsin. Qazaq kúresiniń álemdik arenadaǵy bedeli artyp, ózine laıyqty ornyn ıelenýine barsha azamat bolyp atsalysaıyq.

Eń bastysy, qazaq kúresi Azııa oıyndarynyń jáne keleshekte Olımpıada oıyndarynyń baǵdarlamasyna enetin kúndi násip etsin! Ulttyq sportymyzdyń osyndaı bıik belesterge kóterilýine Jaratqan Iemiz qoldaý kórsetsin!

Birligimiz bekem, eńbegimiz berekeli, maqsatymyz aıqyn bolsyn! Qazaq kúresiniń týy bıikte jelbiresin!

 

Erǵalı MÝHIDDINOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qazaq kúresi

federaııasynyń tuńǵysh prezıdenti,

Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, sport sheberi,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty,

professor