قازاق كۇرەسىنىڭ قارا نارى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى،  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سپورت قىزمەتكەرى ءتوس بەلگىسىنىڭ يەگەرى، الماتى وبلىسى  ىلە جانە رايىمبەك اۋداندارىنىڭ  قۇرمەتتى  ازاماتى،  دەنە شىنىقتىرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى، جەتىسۋ وڭىرىندە  ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ دامۋىنا وراسان ۇلەسىن قوسقان ايشىقتى تۇلعا قاپار راۋانوۆتىڭ زەينەتكە شىعۋ مەرەيتويىنا وراي، جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ەل چەمپيوناتى بولىپ ءوتتى.

بۇركىت بالاسىن قۇزار شىڭنان تومەن قاراي لاقتىرىپ جىبەرىپ قاسىندا ۇشىپ جۇرەدى ەكەن. ەگەر بالاپانى قاناتىن تىكتەپ جايىپ الىپ ۇشىپ كەتسە، قىران بۇركىتتىڭ كوڭىلى توق بولادى. ال ەگەر قاناتىن جايا الماي، قاعا الماي  ساسقالاقتاپ  تومەن كەتسە،  قىران ونى قاعىپ الىپ قايتا شىڭعا الىپ اپارىپ قاناتى قاتايعانشا باعادى ەكەن. مىنە، قۇس ەكەش قۇستىڭ تورەسى بۇركىتپەن ادام اراسىنداعى ايىرماشىلىق ونشا الىس ەمەس سياقتى. ادامدا جان بالاسىن جاقسى جولدا تاربيەلەپ ءوسىرىپ ءومىر اتتى اساۋ ارناعا جىبەرەدى ەمەسپە. «ۇيادا نە كورسەڭ ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ»، دەمەكشى، بالا وتباسىندا اكە-شەشەدەن قانداي ءتالىم-تاربيە السا وسكەندە قينالماي ءومىردىڭ اۋىر كەزەڭدەرىنە قارسى تۇرا بىلەتىن شىڭدالعان، شىمىر بولىپ شىعادى. اۋىل وتىندە قىران قۇستاي شىڭدالىپ ءوسىپ، ءتول كۇرەسىمىزدەن ءبىر شوعىر تالانتتىردى تاربيەلەپ شىعارعان، قازاق كۇرەسىنىڭ قارا نارى، كوپتەگەن ەلگە تانىمال مۇزبالاق بالۋانداردى تاربيەلەگەن كۇرەس مامانى قاپار توقتارباي ۇلى راۋانوۆ ءومىرجولى كوپكە ۇلگە دەسەك بولادى. ەندى بار عۇمىرىن ەل سپورتىنىڭ وركەندەۋىنە ارناعان ارداقتى ازاماتتىڭ ورنەكتەلگەن ءومىر جولىنا نازار اۋدارساق.

كاپار توقتارباي ۇلى راۋانوۆ – 1963 جىلى 28 قازان كۇنى الماتى وبلىسى، نارىنقول اۋدانى، سارىباستاۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. 1971-1981 جىلدارى سارىباستاۋ اۋىلىندا ۆ.ي.لەنين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى وقىپ بىتىرگەننەن كەيىن، 1981-1985 جىلى الماتى قالاسىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا وقۋعا بارىپ تۇسەدى. قاتارلاستارىمەن قاتار، وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىن 1985-1987 جىلدار ارالىعىندا وتەپ قايتادى. تۋعان جەرگە ورالعان سوڭ، 1987 جىلدان باستاپ سارىباستاۋ اۋىلىنداعى لەنين اتىنداعى ورتا مەكتەپتە دەنە شىنىقتىرۋ پانىنەن مۇعالىم جانە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە قازاق كۇرەسىنەن جاتتىقتىرۋشى بولىپ جۇمىس جاساپ كوپتگەن اۋىل بالالارىنىڭ تالانتىن اشىپ جاتتىقتىرادى. نەگىزى تالانتى بويىنا سىيماي، قالىپقا كەلمەيتىن جاندار بولادى. سونداي ءبىر دارىن يەسى قاپار توقتارباي ۇلى اۋىلدان قالاعا اتتانىپ الدىنا بيىك ماقسات قويىپ قالاداعى جاستاردى قازاق كۇرەسىنە ۇيرەتۋدى ارمان ەتىپ الماتىعا اتتانىپ كەتەدى.  قارابالاس  قۇيتىرقىسى قيىن قالا ومىرىنە ۇيرەنە ءجۇرىپ، وتەگەن كەنتىندە ورنالاسقان №13 م.ماقاتاەۆ اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنە دەنە شىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ  مۇعالىمى بولىپ ورنالاسادى.

وتەگەن كەنتىندە جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان سپورت مەكتەبى بار ەكەنى ءمالىم. 1998 جىلدان باستاپ ىلە اۋدانىنا قاراستى ايتۋلى سپورت مەكتەبىندە وقىتۋشى جاتتىقتىرۋشى بولىپ جۇمىس جاساپ كوپتەگەن جاستاردى قازاق كۇرەسىنە تاربيەلەيدى. جاتتىقتىرۋشىلىققا قابىلەتى جوعارى ازامات سپورت مەكتەبىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ 1-ەڭبەگى سىڭگەن سپورت شەبەرى، 1-حالىقارالىق سپورت شەبەرى، 17 — سپورت شەبەرى جانە 150-گە جۋىق سپورت شەبەرىنە ۇمىتكەر دايىنداپ شىعارادى.

قاپار توقتارباي ۇلىنىڭ ۇزدىك شاكىرتتەرى  بۇگىندە قازاقستان  قۇراما كوماندا مۇشەلەرى بولىپ، ازيا، دۇنيەجۇزىلىك  چەمپيوناتتارعا قاتىسىپ، جۇلدەلى ورىنداردان كورىنۋدە. قازاقتىڭ ساحارا كەڭ دالاسى قانشاما تاريحتى قوينىنا قۇشىپ جاتىر دەسەڭشى. وسىناۋ بايتاق جەرىمىزدى سىرتقا جاۋدان قورعاپ قالۋ ءۇشىن قانشاما جاۋجۇرەك باتىرلارىمىز قان مايداندا جاندارىن قۇربان ەتتى. سوناۋ تاريحىمىزدىن اقتاڭداق بەتتەرىن اقتارعاندا ەلىمىزدى نايزانىڭ ۇشىمەن، بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ امان ساقتاپ قالعان ەرجۇرەك باتىرلاردىڭ ىشىندە رايىمبەك حانكەلدى ۇلى بابامىزدى ەرەكەشە ايتاتىنىمىز بەلگىلى. رايىمبەك باتىردىڭ رۋحىنا ارنالىپ ەلىمىزدە قازاق كۇرەسىنەن ءداستۇرلى جارىس وتكىزىلىپ تۇراتىنىن دا جاقسى بىلەمىز. ال وسى بايراقتى باسەكەنى نەگىزى ۇيىمداستىرشىسى قاپار توقتارباي ۇلى ەكەندىگىن باسا ايتقانىمىز ءجون بولار.

قازاق كۇرەسى دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن مايتالمان باپكەردىڭ ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋداعى ەڭ بيىك جەمىسى ول قازاقتىڭ ايگىلى باتىر قولباسشىسى رايىمبەك حانكەلدى ۇلى اتىنداعى ءداستۇرلى جارىستى اشۋعا ۇيتقى بولدى. بۇل جارىستى العاش 2000-2002 جىلدارى وبلىس دەڭگەيىندى وتكىزەدى. كەيىن كەلە جارىستىڭ بەدەلى ارتىپ، قاتىسۋشىلاردىڭ سانى وسە باستانىنا قاراي وتىرىپ، 2002 جىلدان باستاپ جاسوپىرىمدەر اراسىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە شىعارادى. مىنە، سودان بەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن رايىمبەك بابامىزدىڭ اتىنداعى قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن بايراقتى جارىس توقتاۋسىز جوعارى ناتيجەدە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. وسىنشاما جىلداردان بەرى جارىستىڭ باستى ۇيىمداستىرۋشىسى قاپار راۋانوۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن، باتىر رۋحىنا ارنالعان جەكپە-جەكتىڭ ابىرويى جىل ساناپ ارتا ءتۇسىپ، تالانتتار قاتارى كوبەيە تۇسۋدە.  قاپاردىڭ شاكىرتتەرى ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى — ءتالىپ باۋىرجان، ەكى دۇركىن ازيا چەمپيونى جانە الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى  نۇرجان جۇماجان، الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى  قاينار قاجىمۇقان، ازيا چەمپيونى شىڭعىس زاكەن، قازاقستان جانە سپارتاكيادا جۇلدەگەرلەرى مەن چەمپيوندارى جانات ەسەنبەرديەۆ، داۋرەن جۇماحانوۆ، ماقسات تەرلىكباەۆ، قۋانىش عاني، مەدەت ءشارىپحانوۆ، المات توقتارباي، تەمىرجان داۋلەت، نۇرسۇلتان تۇرسىنجان، بەيبىت سۇلتانوۆ، تەكەي زەيناليەۆ، قۇداينازار زەيناليەۆ، تاتيانا تسوي، ەرلان قوجابەكوۆ، اقبالا سوۆەت، ءمولدىر اشىربەكوۆا، ايگەرىم دۇيسەنباەۆا. سارىباستاۋلىقتار ەرلىك جالباعاەۆ، سايان ءالىمجانوۆ، امان مەكەباەۆ سىندى ءجالاڭتوس باتىر بالۋانداردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى رايىمبەك باتىردىڭ تۋرنيرىندە كۇرەسىپ ءوسىپ شىڭدالىپ، جەتىلگەن دەسە بولادى. رايىمبەك باتىردىڭ اتىنداعى بۇل جارىستى، قازاق كۇرەسىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدەگى جاسوپىرىمدەر اراسىنداعى بىرەگەي دابىرالى جەكپە-جەك دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز.

قاپار توقتارباي ۇلى 2008 – 2023 جىلدارى ىلە اۋدانىنىڭ بالالارمەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىندە ديرەكتوردىڭ وقۋ-ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىندە جۇمىس اتقارىپ كەلسە، 2023 جىلدىڭ 29 ناۋرىز ايىنان باستاپ ىلە اۋدانىنىڭ بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپور مەكتەبىنە ديرەكتور لاۋازىمىنا تاعايىندالدى.  ەلدەگى ۇلتتىق كۇرەسىمىزدى دامىتۋدا 34 جىل بويى ايتارلىقتاي ەڭبەك سڭىرگەن جان كوپتەگەن جوعارى ماراپاتقا يە بولعان.  ولار 2011 جىلى قازاق كۇرەسىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى، 2013 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەتتى سپورت قىزمەتكەرى ءتوس بەلگىسىمەن، 2018 جىلى دەنە شىنىقتىرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى اتاعىمەن 2017 جىلى ىلە اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانسا، زەينەتكە شىعۋىنا وراي ءوزى كوپ ەڭبەگى سىڭگەن رايىمبەك اۋدانىنىڭ ازاماتى اتاعىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق، تۋريزم جانە سپورت مينيستىرلىگى سپورت كوميتەتىنىڭ العىس حاتى دا بار.

«جىگىتتىڭ حالىققا جاققانى-شىراق جاققانى»، دەگەن ەكەن بابالارىمىز.  ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن كورگەن ەل اعاسى قاپار توقتارباي ۇلىنىڭ زەينەتكە شىعۋىنا وراي وتكەن جەكسەنبى كۇنى الماتىدا جاسوپىرىمدەر اراسىندا رەسپۋبليكالىق جارىس بولىپ، تالانتتى جاس بالۋانداردىڭ ەسىمدەرى انىقتالدى. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن 250-گە تارتا ءجاسوپىرىم بالۋان ەكى كۇن بويى قازاقستان چەمپيونى اتاعى ءۇشىن بوزكىلەمدە جان اياماي كۇش سىناستى. سونىمەن 10 سالماق بويىنشا جەڭىس جولىندا شەبەرلىك كورسەتكەن بالۋانداردىڭ اراسىنان توپجارىپ، جەڭىسكە جەتكەندەردىڭ ەسىمدەرىن اتاپ وتەيىك. جەڭىل سالماقتاردان باستالعان باسەكەدە 32 كەلىدە تۇركىستان وبلىسىنىڭ بالۋانى اباي امانباي، 35 كەلىدە جامبىل وبلىسىنان نۇرتاس كوكىرەكباي، استانالىق نۇربەك راحمانبەردى (38 كگ)، تۇركىستان وبلىسىنان زاڭعار جاڭاباي (42كگ)، قوستانايدان ءامىر سۇلتانوۆ (46كگ)، اقمولا وبلىسىنان باقداۋلەت سابىر (50كگ)، اقمولا وبلىسىنان  بەكزات جانۇزاق (55كگ)، 60 جانە 65 كەلى سالماقتاردا  قىزىلوردالىق باعدات بايمۇرزا مەن رامازان جۇماعالي مەن 65 كەلىدەن اسا سالماقتا استانا قالاسىنىڭ بالۋانى شاۋحات شامشيدەن ەل چەمپيونى اتاندى. جەڭىس بيىگىنە كوتەرىگەن ءجاسوسپىرىم بالۋاندار ديپلومدارمەن بىرگە قارجىلاي سىيلىقتارىن قازاق كۇرەسىنە ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەرلەردىڭ قولىنان ماراپاتتالدى.

ەڭبەگىنىڭ ونبەگىن كورىپ زەيتكە شىققان قاپار توقتارباي ۇلىنىڭ مەرەيتويىنا ەلىمزدىڭ ءار ءوڭىرىن وزىمەن بىرگە سپورت سالاسىندا جىلدار بويى بىرگە قىزمەت جاساعان دوستارى مەن تۋعان جەرى نارىنقول ءوڭىرى سارىباستاۋ اۋىلىنان ءبىر قاۋىم ەل كەلىپ قۇتتىقتادى.

قۇرمەتتى قوناقتار قازاقى سالت-داستۇرمەن مەرەيتوي يەسىنىڭ استىنا تەمىر تۇلپار مەن بايگە اتتارىن مىنگىزىپ، ۇستىنە وقالى شاپان جاپسا، رايىمبەك اۋدانىنىڭ اكىمشىلىگى ايتۋلى  اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. راۋانوۆتار اۋلەتىنىڭ ءجۇزى كەتپەس قايراعى، قازاق سپورتىنىڭ قايراتكەرى قاپار توقتارباي ۇلى الماتى وبلىسى عانا ەمەس ەلدەگى سپورت سالاسىن دامىتۋدا زور ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. قاپاردىڭ ومىرلىك جارى قاناعات ەكەۋىنەن سانات، المات، ءالىبي اتتى التىن اسىقتاي ءۇش بالا دۇنيەگە كەلگەن.

«اكەگە قاراپ ۇل وسەر»، دەمەكشى، ءۇش ۇلىنىڭ ىشىندە ءاليبي مەن الماتى اكە جولىن قۋىپ، كۇرەس سالاسىندا ءبىرتالاي جەتىستىكتە جەتكەن. ايتالىق، ءالىبي سامبو كۇرەسىنەن الەم چەمپيوناتىنانىڭ قولا جۇلدەسىن جەڭىپ السا، المات ءجاسوپىرىم بالۋانداردى تاربيەلەپ سپورت زالدا شۇمەكتەپ تەر توگىپ جاتتىقتىرۋشى بولىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار المات قازاقستان سپارتاكياداسىندا جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ العان بالۋان. ال ۇلكەن ۇلى سانات الماتى وبلىستىق اۋىرۋحاناسىندا بالالاردى ەمدەيتىن بەلگىلى دارىگەر بولىپ قىزمەت ىستەيدى. كەلىنى ارۋجان ءۇيدىڭ شارۋاسىن رەتتەپ بەرەكەسىن كىرگىزگەن قۇتتى كەلىن بولسا، نەمەرەلەرى حاقنازار مەن ساۋرىقتا اتاسى سالعان سارا جولعا تۇسەتىن سىڭايلى.

«بولار بالا بەسىگىندە بۇلقىنار دەمەكشى»، تەلەديداردان كۇرەس كورسە، قول-اياقتارىن قيمىلداتىپ بالۋان بولعىسى كەلەتىن  اسەر قالدىرادى. كىم ءبىلسىن اتاسى مەن اكە جولىنىڭ جالعاۋشىسى بولىپ ەرتەڭ ۇلكەن الاماندا توپجارىپ جاتسا ەش تاڭعالماعان بولار ەدىك. مىنە وسىنداي تاربيەلى وتباسىنداعى ىنتىماقتى تىرشلىك وزگەلەرگە دە ۇلگى- ونەگە بولارى ءسوزسىز.

قازاق كۇرەسىنىڭ دامۋىمەن قاتار، رايىمبەك حانگەلدى ۇلى، وتەگەن باتىر، المەرەك بابا سەكىلدى ءداستۇرلى جارىستى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى كوپتەگەن ساڭلاقتاردىڭ تۇساۋىن كەسىپ ۇلى دۇبىرگە شىعارۋعا ۇلەس قوسقان ارداقتى جان قاپار توقتارباي ۇلى راۋانوۆتى جىلدار بويى جەمىسىن ۇزبەي بەرىپ كەلگەن ماۋەلى اعاشقا تەڭەر ەدىك.  سابيت دونەنتاەۆتىڭ: «قىزمەت قىلساڭ حالقىڭا،  يگى ات قالار ارتىڭدا»، دەگەن ەكەن. ارتىندا تەك جاقسى ءسوز قالدىرا بىلگەن قازاق كۇرەسىنىڭ قايراتكەرى قاپار توقتارباي ۇلىنىڭ قانشاما جاستاردى تاربيەلەپ ەل ءۇشىن ەتكەن ەسەلى ەڭبەگى ەشقاشان ەسكەرۋسىز قالمايدى. حاديستە: «ادامنىڭ جاقسىسى اينالاسىنا پايدالاسى»، دەگەن. تۋعان جەرىنە تۋ تىككەن ارداگەر تۇلعا ءالى دە الماتى وبلىسىنىڭ سپورتىنىڭ دامۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.  ەل- جۇرتىنا قادىرلى ازاماتتىڭ مەرەيتويىنا قۇتتى بولسىن ايتا وتىرىپ، ءالى دە اتتان تۇسپەي ەل سپورتىنا دامۋىنا قوسار ۇلەسىڭىز  مولىنان بولسىن دەيمىز.

 

اقىن ورداباي ۇلى،

الماتى وبلىسى