Qazaq kúresiniń qara nary

Qazaqstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen jattyqtyrýshy,  Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti sport qyzmetkeri tós belgisiniń ıegeri, Almaty oblysy  Ile jáne Raıymbek aýdandarynyń  qurmetti  azamaty,  Dene shynyqtyrý salasynyń úzdik qyzmetkeri, Jetisý óńirinde  ulttyq kúresimizdiń damýyna orasan úlesin qosqan aıshyqty tulǵa Qapar Raýanovtyń zeınetke shyǵý mereıtoıyna oraı, jasóspirimder arasynda el chempıonaty bolyp ótti.

Búrkit balasyn quzar shyńnan tómen qaraı laqtyryp jiberip qasynda ushyp júredi eken. Eger balapany qanatyn tiktep jaıyp alyp ushyp ketse, qyran búrkittiń kóńili toq bolady. Al eger qanatyn jaıa almaı, qaǵa almaı  sasqalaqtap  tómen ketse,  qyran ony qaǵyp alyp qaıta shyńǵa alyp aparyp qanaty qataıǵansha baǵady eken. Mine, qus ekesh qustyń tóresi búrkitpen adam arasyndaǵy aıyrmashylyq onsha alys emes sııaqty. Adamda jan balasyn jaqsy jolda tárbıelep ósirip ómir atty asaý arnaǵa jiberedi emespe. «Uıada ne kórseń ushqanda sony ilesiń», demekshi, bala otbasynda áke-shesheden qandaı tálim-tárbıe alsa óskende qınalmaı ómirdiń aýyr kezeńderine qarsy tura biletin shyńdalǵan, shymyr bolyp shyǵady. Aýyl ótinde qyran qustaı shyńdalyp ósip, tól kúresimizden bir shoǵyr talanttyrdy tárbıelep shyǵarǵan, qazaq kúresiniń qara nary, kóptegen elge tanymal muzbalaq balýandardy tárbıelegen kúres mamany Qapar Toqtarbaıuly Raýanov ómirjoly kópke úlge desek bolady. Endi bar ǵumyryn el sportynyń órkendeýine arnaǵan ardaqty azamattyń órnektelgen ómir jolyna nazar aýdarsaq.

Kapar Toqtarbaıuly Raýanov – 1963 jyly 28 qazan kúni Almaty oblysy, Narynqol aýdany, Sarybastaý aýylynda dúnıege keledi. 1971-1981 jyldary Sarybastaý aýylynda V.I.Lenın atyndaǵy orta mektepti oqyp bitirgennen keıin, 1981-1985 jyly Almaty qalasyndaǵy Dene shynyqtyrý ınstıtýtyna oqýǵa baryp túsedi. Qatarlastarymen qatar, Otan aldyndaǵy áskerı boryshyn 1985-1987 jyldar aralyǵynda ótep qaıtady. Týǵan jerge oralǵan soń, 1987 jyldan bastap Sarybastaý aýylyndaǵy Lenın atyndaǵy orta mektepte dene shynyqtyrý páninen muǵalim jáne balalar men jasóspirimder sport mektebinde qazaq kúresinen jattyqtyrýshy bolyp jumys jasap kóptgen aýyl balalarynyń talantyn ashyp jattyqtyrady. Negizi talanty boıyna syımaı, qalypqa kelmeıtin jandar bolady. Sondaı bir daryn ıesi Qapar Toqtarbaıuly aýyldan qalaǵa attanyp aldyna bıik maqsat qoıyp qaladaǵy jastardy qazaq kúresine úıretýdi arman etip Almatyǵa attanyp ketedi.  Qarabalas  quıtyrqysy qıyn qala ómirine úırene júrip, О́tegen kentinde ornalasqan №13 M.Maqataev atyndaǵy qazaq orta mektebine dene shynyqtyrý pániniń  muǵalimi bolyp ornalasady.

О́tegen kentinde jasóspirimderge arnalǵan sport mektebi bar ekeni málim. 1998 jyldan bastap Ile aýdanyna qarasty aıtýly sport mektebinde oqytýshy jattyqtyrýshy bolyp jumys jasap kóptegen jastardy qazaq kúresine tárbıeleıdi. Jattyqtyrýshylyqqa qabileti joǵary azamat sport mektebine qyzmet ete júrip 1-eńbegi sińgen sport sheberi, 1-halyqaralyq sport sheberi, 17 — sport sheberi jáne 150-ge jýyq sport sheberine úmitker daıyndap shyǵarady.

Qapar Toqtarbaıulynyń úzdik shákirtteri  búginde Qazaqstan  qurama komanda músheleri bolyp, Azııa, Dúnıejúzilik  chempıonattarǵa qatysyp, júldeli oryndardan kórinýde. Qazaqtyń sahara keń dalasy qanshama tarıhty qoınyna qushyp jatyr deseńshi. Osynaý baıtaq jerimizdi syrtqa jaýdan qorǵap qalý úshin qanshama jaýjúrek batyrlarymyz qan maıdanda jandaryn qurban etti. Sonaý tarıhymyzdyn aqtańdaq betterin aqtarǵanda elimizdi naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap aman saqtap qalǵan erjúrek batyrlardyń ishinde Raıymbek Hankeldiuly babamyzdy erekeshe aıtatynymyz belgili. Raıymbek batyrdyń rýhyna arnalyp elimizde qazaq kúresinen dástúrli jarys ótkizilip turatynyn da jaqsy bilemiz. Al osy baıraqty básekeni negizi uıymdastyrshysy Qapar Toqtarbaıuly ekendigin basa aıtqanymyz jón bolar.

Qazaq kúresi dese ishken asyn jerge qoıatyn maıtalman bapkerdiń ulttyq sportty damytýdaǵy eń bıik jemisi ol qazaqtyń áıgili batyr qolbasshysy Raıymbek Hankeldiuly atyndaǵy dástúrli jarysty ashýǵa uıtqy boldy. Bul jarysty alǵash 2000-2002 jyldary oblys deńgeıindi ótkizedi. Keıin kele jarystyń bedeli artyp, qatysýshylardyń sany óse bastanyna qaraı otyryp, 2002 jyldan bastap jasópirimder arasynda respýblıkalyq deńgeıge shyǵarady. Mine, sodan beri kúni búginge deıin Raıymbek babamyzdyń atyndaǵy qazaq kúresinen ótetin baıraqty jarys toqtaýsyz joǵary nátıjede uıymdastyrylyp keledi. Osynshama jyldardan beri jarystyń basty uıymdastyrýshysy Qapar Raýanovtyń muryndyq bolýymen, batyr rýhyna arnalǵan jekpe-jektiń abyroıy jyl sanap arta túsip, talanttar qatary kóbeıe túsýde.  Qapardyń shákirtteri eki dúrkin álem chempıony — Tálip Baýyrjan, eki dúrkin Azııa chempıony jáne álem kýboginiń ıegeri  Nurjan Jumajan, álem chempıonatynyń kúmis júldegeri  Qaınar Qajymuqan, Azııa chempıony Shyńǵys Záken, Qazaqstan jáne spartakıada júldegerleri men chempıondary Janat Esenberdıev, Dáýren Jumahanov, Maqsat Terlikbaev, Qýanysh Ǵanı, Medet Sháriphanov, Almat Toqtarbaı, Temirjan Dáýlet, Nursultan Tursynjan, Beıbit Sultanov, Tekeı Zeınalıev, Qudaınazar Zeınalıev, Tatıana oı, Erlan Qojabekov, Aqbala Sovet, Móldir Áshirbekova, Aıgerim Dúısenbaeva. Sarybastaýlyqtar Erlik Jalbaǵaev, Saıan Álimjanov, Aman Mekebaev syndy jalańtós batyr balýandardyń barlyǵy derlik osy Raıymbek batyrdyń týrnırinde kúresip ósip shyńdalyp, jetilgen dese bolady. Raıymbek batyrdyń atyndaǵy bul jarysty, qazaq kúresiniń búgingi tańda damýyna zor úlesin qosyp kele jatqan elimizdegi jasópirimder arasyndaǵy biregeı dabyraly jekpe-jek dep tolyq senimmen aıta alamyz.

Qapar Toqtarbaıuly 2008 – 2023 jyldary Ile aýdanynyń balalarmen jasóspirimder sport mektebinde dırektordyń oqý-isi jónindegi orynbasary qyzmetinde jumys atqaryp kelse, 2023 jyldyń 29 naýryz aıynan bastap Ile aýdanynyń balalar men jasóspirimder spor mektebine dırektor laýazymyna taǵaıyndaldy.  Eldegi ulttyq kúresimizdi damytýda 34 jyl boıy aıtarlyqtaı eńbek sńirgen jan kóptegen joǵary marapatqa ıe bolǵan.  Olar 2011 jyly qazaq kúresinen Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, 2013 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti sport qyzmetkeri tós belgisimen, 2018 jyly Dene shynyqtyrý salasynyń úzdik qyzmetkeri ataǵymen 2017 jyly Ile aýdanynyń qurmetti azamaty atansa, zeınetke shyǵýyna oraı ózi kóp eńbegi sińgen Raıymbek aýdanynyń azamaty ataǵymen marapattaldy. Sondaı-aq, Týrızm jáne sport mınıstirligi Sport komıtetiniń Alǵys haty da bar.

«Jigittiń halyqqa jaqqany-shyraq jaqqany», degen eken babalarymyz.  Eńbeginiń jemisin kórgen el aǵasy Qapar Toqtarbaıulynyń zeınetke shyǵýyna oraı ótken jeksenbi kúni Almatyda jasópirimder arasynda respýblıkalyq jarys bolyp, talantty jas balýandardyń esimderi anyqtaldy. Elimizdiń ár óńirinen kelgen 250-ge tarta jasópirim balýan eki kún boıy Qazaqstan chempıony ataǵy úshin bozkilemde jan aıamaı kúsh synasty. Sonymen 10 salmaq boıynsha jeńis jolynda sheberlik kórsetken balýandardyń arasynan topjaryp, jeńiske jetkenderdiń esimderin atap óteıik. Jeńil salmaqtardan bastalǵan básekede 32 kelide Túrkistan oblysynyń balýany Abaı Amanbaı, 35 kelide Jambyl oblysynan Nurtas Kókirekbaı, astanalyq Nurbek Rahmanberdi (38 kg), Túrkistan oblysynan Zańǵar Jańabaı (42kg), Qostanaıdan Ámir Sultanov (46kg), Aqmola oblysynan Baqdáýlet Sabyr (50kg), Aqmola oblysynan  Bekzat Januzaq (55kg), 60 jáne 65 keli salmaqtarda  qyzylordalyq Baǵdat Baımurza men Ramazan Jumaǵalı men 65 keliden asa salmaqta Astana qalasynyń balýany Shaýhat Shamshıden el chempıony atandy. Jeńis bıigine kóterigen jasóspirim balýandar dıplomdarmen birge qarjylaı syılyqtaryn qazaq kúresine eńbegi sińgen ardagerlerdiń qolynan marapattaldy.

Eńbeginiń ónbegin kórip zeıtke shyqqan Qapar Toqtarbaıulynyń mereıtoıyna elimzdiń ár óńirin ózimen birge sport salasynda jyldar boıy birge qyzmet jasaǵan dostary men týǵan jeri Narynqol óńiri Sarybastaý aýylynan bir qaýym el kelip quttyqtady.

Qurmetti qonaqtar qazaqy salt-dástúrmen mereıtoı ıesiniń astyna temir tulpar men báıge attaryn mingizip, ústine oqaly shapan japsa, Raıymbek aýdanynyń ákimshiligi aıtýly  aýdannyń qurmetti azamaty ataǵyn saltanatty túrde tabys etti. Raýanovtar áýletiniń júzi ketpes qaıraǵy, qazaq sportynyń qaıratkeri Qapar Toqtarbaıuly Almaty oblysy ǵana emes eldegi sport salasyn damytýda zor úlesin qosyp kele jatqan qaıratker. Qapardyń ómirlik jary Qanaǵat ekeýinen Sanat, Almat, Álibı atty altyn asyqtaı úsh bala dúnıege kelgen.

«Ákege qarap ul óser», demekshi, úsh ulynyń ishinde Álıbı men Almaty áke jolyn qýyp, kúres salasynda birtalaı jetistikte jetken. Aıtalyq, Álibı sambo kúresinen álem chempıonatynanyń qola júldesin jeńip alsa, Almat jasópirim balýandardy tárbıelep sport zalda shúmektep ter tógip jattyqtyrýshy bolyp júr. Sonymen qatar Almat Qazaqstan spartakıadasynda júldeli úshinshi oryndy jeńip alǵan balýan. Al úlken uly Sanat Almaty oblystyq aýyrýhanasynda balalardy emdeıtin belgili dáriger bolyp qyzmet isteıdi. Kelini Arýjan úıdiń sharýasyn rettep berekesin kirgizgen qutty kelin bolsa, nemereleri Haqnazar men Saýryqta atasy salǵan sara jolǵa túsetin syńaıly.

«Bolar bala besiginde bulqynar demekshi», teledıdardan kúres kórse, qol-aıaqtaryn qımyldatyp balýan bolǵysy keletin  áser qaldyrady. Kim bilsin atasy men áke jolynyń jalǵaýshysy bolyp erteń úlken alamanda topjaryp jatsa esh tańǵalmaǵan bolar edik. Mine osyndaı tárbıeli otbasyndaǵy yntymaqty tirshlik ózgelerge de úlgi- ónege bolary sózsiz.

Qazaq kúresiniń damýymen qatar, Raıymbek Hangeldiuly, О́tegen batyr, Álmerek baba sekildi dástúrli jarysty uıymdastyrý arqyly kóptegen sańlaqtardyń tusaýyn kesip uly dúbirge shyǵarýǵa úles qosqan ardaqty jan Qapar Toqtarbaıuly Raýanovty jyldar boıy jemisin úzbeı berip kelgen máýeli aǵashqa teńer edik.  Sábıt Dónentaevtyń: «Qyzmet qylsań halqyńa,  Igi at qalar artyńda», degen eken. Artynda tek jaqsy sóz qaldyra bilgen qazaq kúresiniń qaıratkeri Qapar Toqtarbaıulynyń qanshama jastardy tárbıelep el úshin etken eseli eńbegi eshqashan eskerýsiz qalmaıdy. Hadıste: «Adamnyń jaqsysy aınalasyna paıdalasy», degen. Týǵan jerine tý tikken ardager tulǵa áli de Almaty oblysynyń sportynyń damýy úshin aıanbaı eńbek etip keledi.  El- jurtyna qadirli azamattyń mereıtoıyna qutty bolsyn aıta otyryp, áli de attan túspeı el sportyna damýyna qosar úlesińiz  molynan bolsyn deımiz.

 

Aqyn ORDABAIULY,

Almaty oblysy