Alashtyń Aqbereni 80 jasta

Qazaqstan sportyn bir altyn shańyraqqa teńesek, sol altyn shańyraqqa ýyǵyn qadaǵan qanshama ardager abyz aǵalardyń esimderin kezdestiremiz. Esimderi elge aıan, apaıtós daraboz jandardyń arasynan Amantaı Qaraqulyn da kórýge bolady. Amantaı aǵamyz el sportynyń qarqyndap damyǵan sonaý 1968 – 1975 jyldary uly dúbirden shet qalmaı barynsha úles qosqan adamdardyń biri. Sambo kúresinen de jetken jetistikteri bir túıege júk artqandaı, Degenmen aǵamyz sport salasyndaǵy ǵylymdy nasıhattaýǵa orasan eńbek etti. Kóptegen ǵylymı paıdaly oqýlyq kitaptaryn jazyp shyǵaryp, sportqa aıyryqsha kózqaraspen qaraýǵa jurttyń nazaryn aýdara bildi. Sonymen qatar, respýblıka boıynsha sport salasyndaǵy mamandardyń biliktiligin arttyrý sharasyn alǵash uıymdastyrǵan jannyń biri. Balýan retinde de jetken jetistikteri jeterlik.

Jýyrda qazaq sportyna eńbegi sińgen qaıratker, Qaz KSR-ne eńbegi sińgen jattyqtyrýshy, KSRO sport sheberi, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, dzıýdo tarlany, elimizde sambo, dzıýdo kúresinen kóptegen elge tanymal balýandardy tárbıelegen bilikti kúres mamany, ulaǵatty ustaz, zerdeli ǵalym Amantaı Qaraqulynyń 80 jasqa tolý torqaly toıyna oraı alaman jarys bolyp ótti.

Dzıýdo kúresinen jasóspirimder arasynda ótken dúbirli týrnır Almatydaǵy Jasqanat móltek aýdanyndaǵy «Talas» sport kesheniniń shańyraǵynda jalaýyn kótergen edi. Jarysty Amantaı Qaraqulynyń tól shákirtteri uıymdastyrǵan eken.Tól shákirtteri ustazyna degen jarys ótkizýmen ǵana shektelmeı, Amantaı Qaraqulynyń atynda dzıýdo kúresinen kúres zalyn ashyp klýbtyń esimin berip otyr. Ustazdaryna degen asaý kóńil, meıirim shapaǵattyń osyndaı sharalarmen atalyp ótýi ózgege úlken ónege ekeninde daý joq.

Qosh, sonymen jarystyń saltanatty ashylýyna qazaq sportynyń ardagerleri Jarylqasyn Ońalbek, Erǵalı Muhıtdınov, Seıdilda Qalıev, Qapar Raýanov, Ermek Imambekov, Dáýren Shangerev, Abaı Syrǵabaev jáne eki dúrkin álem jarysynyń jeńimpazy Qanat Mámbetov syndy kóptegen el sportyna eńbegi sińgen qaıratkerler kelip qýanyshpen bólisti. Aldymen Amantaı Qaraquly atyndaǵy dzıýdo klýbynyń taqtasynyń shymyldyǵy túrilip, dástúr boıynsha shashý shashylyp, kúı tartylyp án shyrqaldy. Sosyn 8 salmaq boıynsha jekpe-jekter bastalyp ketti. Aıta keter bir jáı, Amantaı Qaraqulynyń ónegeli ómiri týraly jańa ǵana jazylyp bitip sııasy áli keppegen «Alashtyń aqbereni» atty qazynaly kitaptyń jarys barysyda saltanatty túrde tusaýkeseri bolyp ótti.

Sonymen seksenniń seńgirine shyqqan ardaqty ustaz, apaıtós balýan, aıaýly áke Amantaı Qaraqulynyń 80 jasqa kelý torqaly toıy osylaıshy atalap ótti. Kún uzaq jarys kileminde jeńis úshin jankeshti ónerlerin kórsetken balýandar kún eńkeıe beri máresine jetip, jeńimpazdar men júldgerler dıplomdar men qatar qarjylaı syılyqtarmen marapattaldy. Jekeleı salmaqtar boıynsha 50 kg Beken  Abylqaıyr, 55 kg Zaken Dıdar, 60 kg Álibek Salaýat, 66 kg Aımuqan Dıas, 73 kg Amanjol Nurjan, 81 kg Baımaǵanbet Nurasyl, 90 kg Abdrahman Dáýrenuly jáne +90 joǵary salmaqtarda Ábilmansur Atajanov jarys jeńimpazdary atandy. Osyndaı alaman týrnırdi uıymdastyrýǵa zor úlesin qosyp, aılar boıy daıyndyqtaryn shyńdap qoldaý jasaǵan tól shákirtteriniń tynymsyz, tabandy eńbegine súısinip Amantaı Qaraquly sheksiz alǵysyn aıtty. Sonymen qatar ásirese, jarǵaqta qulaǵy jastyqqa tımeı aǵaılarynyń abyroıy úshin bir tynym kórmeı qyzmet etken Júsip Jambaev, Nurlan Jaqsylyq, Ánýar Saıdýlın syndy arqaly aqjarqyn azamattarǵa Amantaı aǵaılary jarys sońynda qolyn jaıyp atalyq aq batasyn berip, zor rızashylyǵyn bildirdi. Amantaı aǵamyzdyń ómirindegi baqytty kúnniń biri osy,kún bolǵan shyǵar sirá. «Ne ekseń sony orasyń», — demekshi  aılar boıy úı kórmeı, sport zaldarynda shúmektep ter tókken abzal aǵanyń úmiti aqtaldy. Ekkeni jemisin berdi. Elimizde adamnyń kózi tirisinde kósheniń, keshenniń aty berilip jatpaıtynyn jaqsy bilemiz. Al búgingi is-sharanyń uıytqysy bolǵan shákirtteriniń batyldyǵy, belsendilgi qýantarlyq jáı. О́ıtkeni, ustazdarynyń kózi tirisinde osyndaı keleli is-sharaǵa muryndyq bolyp joǵary deńgeıde uıymdastyrý árkimniń qolynan kele bermeıtin is. Al búgingi qazaq sportynyń damýyna ólsheýsiz úlesin qosqan ardager jannyń atyna dep kúres zalyn ashylýy laıyqty qurmet dep bilemiz. Bul árıne, kópke, qazaq qoǵamyna túzden túren salǵan ıgi is dep aıtar edik. Al Amantaı aǵamyz bolsa ózine osyndaı qurmet jasaǵan sháritterine aıtar alǵysy bul kúni erneýinen asyp tur. Eset bı ári batyrdyń:

— Men men men edim,

Qatarǵa salsań qaıyspas,

Qas qara nar men edim.

Shabýyl salsa sharshamas,

Shyn tulpary men edim.

Sý shashyrap, jel tımes Aýdarylmas qara keme edim.

Qap túbine syımaǵan qara bolat men edim.

Qııadan ushqan qý ilgen,

Anyq suńqar men edim.

Tegeýirim teris bitken,

Tepsem jilik syndyrǵan Qyran búrkit men edim, — dep jyrlaǵyn jyr, Amantaı Qaraquly synda bir qalypqa syımaǵan, elim dep erinbeı eńbek etken tulǵaǵa baǵyshtalǵan sekildi.

Kezinde alysqandy alyp uryp, bozkilemdi qarsylastaryn qoǵadaı japyrǵan balýan bolǵanyn búginde sol bir alpamsadaı alyp deneli beınesine qaraı turyp súısine de qyzyǵa qaraımyz. Amantaı Qaraquly balýan retinde de talaı bıikterdi baǵyndyryp qana qoımaı ózi tárbıelegen shákirtteriniń jemisin jeńisin kóre bilgen keýdesi kómbe, baıtaǵy keń ardaqty tulǵa. Aıtalyq tól shákirtteriniń arasynda alǵash bolyp KSRO chempıonatynda top jarǵan Qaırat Mysyqbaev pen birge ulttyq quramanyń bas jattyqtyrýshylary bolǵan Erbol Qyrǵyzbaev pen Ermek Imambekovtardyń esimderin bóle jara  aıta ketken ketken oryndy.Sonymen qatar jýyrda ǵana sambodan álem chempıony bolyp kelgen Nurǵalym Temirov te ardaqty aǵamyzdyń daryndy shákirtteriniń biri. Amantaı Qaraqulynyń ómir joly túrli taraý-taraý men súrleý-soqpaqtardan turady.

Amantaı aǵamyz Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdany, Jambyl kolhozynyń Dońyztaý degen jerinde 1946 j dúnıege kelgen. “Balalyq-shaǵymyz joqshylyqta, qıynshylyqta ótti ǵoı. Ol ýaqytta kúrish, bıdaıdy qaptap alyp ákem arbaǵa tıep aýdanǵa tasıdy. Sodan áıteýir bala-shaǵaǵa azdaǵan as-sýyn taýyp keledi. Ákem óte qarýly kisi bolǵan. Sonda 100 kg salmaǵy bar bir qanar bıdaıdy ákem tisimen tistep kóterip alyp 10 metr jerdegi arbaǵa aparyp salady eken. Osyndaı ákemniń alyp kúshi taǵysyn taǵy aýyldaǵy oqıǵalardy jıyp terip, “Ataı áńgimeleri” degen taqyryppen áńgime jazyp, jazýshy bolmaq oımen “Baldyrǵan” jýrnalyna jazyp jibergen bolatynmyn. Keıinirek “Áńgimelerińiz jaqsy biraq áli de jaza túsińiz”, – degen demeý-jebeý jaýaby keldi. Negizi sol bir albyrt jastyq shaqta bolashaqta kim bolam degen armanmen anany bir, mynany bir kórip, izdeý ústinde júretindigi barlyq balalardyń basynan ótetin jaǵdaı ekeni zańdy. Meniń sol kezde ózim sekildi kóptegen aýyl jastaryndaı armanymdy izdep júrgen shaǵym edi. Mektep qabyrǵasynda júrgende úsh jyl qatarynan komsomol komıtetiniń tóraǵasy bolyp, tipti aýdandyq jınalystarda minbeden baıandama jasaǵan kezim de boldy. Qysqasy, sol joǵary synypta júrgen kezderde-aq meniń osy sportqa, kúreske degen qumarlyǵym oıanyp, aınalysa bastadym”, – dep ardager aǵamyz balalyq shaǵyn eske alady.

Soǵystan keıingi joqshylyq, qıynshylyq aýyr ómirdi basynan ótkergen aǵamyz Arman qýyp Almatyǵa kelip joǵary oqýǵa túsedi. Instıtýtta bitirgennen keıin kóp jyldar boıy Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda sport mamany bolyp qyzmet etip, kóptegen elge tanymal balýandardy tárbıelep shyǵarady. Amantaı Qaraquly elimizde sport salasyn ǵylymı tilmen sóıletken jandardyń biri. Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti sport qaıratkeri 120 astam ǵylymı eńbekti jazǵan, sonymen qatar 10 asa oqýlyq kitap pen 15 oqý-ádistemelik quraldyń avtory. Buqaralyq sport túrleri boıynsha respýblıkalyq joǵary sport mektebiniń dırektory bolyp júrgende alǵash bolyp elimizde bapkerlerdiń sheberligin arttyrý máselesin kóterip, semınar keńester dástúrli túrde júrgizip otyrǵan. Ol semnarlaryna sonaý Kýbadan aty álemge áıgili Sagarra syndy boks mamandary shaqyrylyp, bizdiń bapkerlermen birge jumys jasaǵanyn bireý bilse bireý bilmes.

Búginde Amantaı Qaraquly Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde jas stýdentterge sabaq berip keledi. Jastar ardaqty ustazdarynyń dárisinen zor ǵıbrat alyp, árbir kezdesýdi asyǵa kútedi eken. О́mirde kórgeni men túıgeni mol, ardaqty ustaz, apaıtós balýan, zerdeli ǵalym Amantaı Qaraqulynyń  rýhy kúshti, eliniń patrıoty bolatyn jas urpaqty tárbıelýde aıanbaı eńbek etip keledi. Aıtary kemel, baıtaǵy zor arda aǵamyz qanatyn qamdap ushýǵa daıyn suńqardaı ıyǵyn kóterip boıyn túzep qoıatyn qımyl qozǵalysyna súısine qarap, bozkilemge áli de atyp shyǵatyndaı áser qaldyrady.  Jyldar boıy jıǵan mol tájirbıesi jastarǵa aýdaı qajet-aq qoı shirkin dep qalamyz. О́ıtkeni, tehnologııa damyp, elimiz Jasandy ıntellektige baǵyt túzep jatqanda kóneniń kózi, asyldyń synyǵy Amantaı Qaraqulyndaı qazynaly qarııalarymyzdyń kıeli aýyzynan shyqqan árbir sózderi qazaq qoǵamy úshin mańyzy zor dep bilemiz.

Amantaı Qaraqulynyń segiz qyrly bir syrly jan ekendigin de toqtala ketse artyq bolmas. Balýandyǵy, bapkerligi, ustazdyǵy bylaı tursyn dombyrasyn qolǵa alyp Balýan Sholaq, Aqan seri, Birjan saldardyń ánderin quıqyljyta, maqamyna  keltirip salǵanda tyńdaýshysyn elitip, eritip  alyp ketedi. Kúmis kómeı ánshi me dep te qalasyń. Sonymen qatar bul kisiniń emshilik, shıpagerlik qasıetteri de bar eken. Talaı ret jarystarda  balýandar jaraqat alyp qalsa, aǵamyzdyń qasıetti qolynan alǵan shıpadan saýyǵyp ketip jatady eken. Bul da bir adamǵa bitken erekshe qasıetteriniń bir bolar. Sóz sońynda  myna bir eki shýmaq óleńmen túıindesek. Segiz qyrly jansyz ǵoı ǵylym qýǵan, Balýan Sholaqtaı ári balýan ári aqyn dara týǵan.Tazalyq taqýalyq pen mádenıetti, Ádet qylyp erekshe boıǵa jıǵan.

О́sken orta ystyq qoı tarap aty,

Qazaqtyń týǵan jeri ǵalamaty.

Ustazdardyń ustazy eren jansyz,

О́zińizdeı bolsa deımiz qazaqtyń azamaty.

 

Aqyn ORDABAIULY,

ALMATY