… Álem chempıonatyna aýyldan qol bulǵaý — 2

FINALDYQ OIYNNYŃ ÁR SÁTIN TELEFONYMA DAÝYSTAP JAZYP OTYRDYM. OL JAZBALAR MYNAÝ:

— Fınaldy kásipqoı bokstyń bas jibin ustaıtyn Maıkl Baffer aıqaılap ashty da Lıonel Messı ortadaǵy dopty birinshi teýip bastady. …Bafferdi aıtamyn da: nebári 6h6 metrlik bokstiń sharshy alańynda turyp aıqaılaǵannyń jóni bólek, al, 100h200 metrlik stadıonǵa, sol stadıondaǵy 82 630 jankúıerge aıqaılaǵanyna jol bolsyn. Onyń aıqaıy esh qulaqta qalǵan joq. Ámrıkań da «Boıaýshy boıaýshy degenge saqalyn boıaı beredi» eken;

— Qaqpany birinshi bolyp ıspandar kózdedi. Qaqpashy qaǵyp úlgerdi;

— Eki fýtbolshy qaqtyǵysyp, biri qulap edi, tóreshi oıyndy toqtatqan joq. Onysy jón — qıt etse ysqyra berýden fýtbolshylar túgili jankúıerdiń ózi sharshap ketti. Fýtbolyń da ózinshe bir tóbeles! Tepkilesip,qaǵysyp,qulap turyp, qaıta shaıqasatyn mádenı tóbeles. Ondaıdyń bárine ysqyra berse oıyn bolmaıdy, otyrsa opaq, tursa sopaq bolady;

— Ázirge oıyn ortada shıelenisip jatyr. Qarsy qaqpa jaqqa dopty birte-birte jyljytyp jatqan komanda Ispanııa. Mine, olar birinshi buryshtama oryndap úlgerdi;

— Messıge birinshi ret dop jetkizilip edi, ony qyr arqasynan qos qolmen túıip jiberip, jalpasynan túsirdi;

— Oıyn qazan toly sýdy shaıqaǵandaı, arly — berli tolqyp tur. Fýtbolyń da qyzyq ózi: bir dopty eki qaqpaǵa kirgizý úshin 20 adam jantalasady. Berilgen 90 mınýt túgili odan sońǵy «ne bar, ne joq» kezeńge beriletin 120 mınýtte de 20 adam bir dopty eki qaqpaǵa zorlana júrip bir ret, eki ret qana kirgizedi, tipti kirgize almaýy da múmkin. Búgin de solaı bolardaı kórinedi maǵan;

— Argentınanyń qaqpasyna ekinshi buryshtama belgilendi. Bul — ıspandardyń qarsylasyn qysyp jatqanynyń belgisi;

— Oıynnyń 23-shi mınýty soqty. Fýtbolshylardy sýatqa jiberdi. Fınal kúni Amerıkada aýa raıy fýtbolshylarǵa jaqtasyp, jelteń ári salqyn bolyp tur. Biraq buryn FIFA qabyldamaǵan zań osy bir 40 kúnde ústemdik jasap, ár taımnyń týra teń jartysynda eki komandanyń oıynshylaryn da sý ishýge jiberedi. Bul — qate sheshim! «Fýtbol qandaı aýa raıy bolsa da oınalady!» degen qanatty sózdiń astarynda kún kúıip tursa da, qar jaýyp tursa da keste boıynsha bolýǵa tıis fýtbol oınalýy kerek degen maǵyna bar. Al, ózi 45 mınýtqa ǵana sozylatyn fýtbol taımdaryn teń ekige bólip, oılaǵan oıdy da,oınaǵan oıyndy da ortasynan úzip jiberý — fýtbol zańyna qaıshy. …Onyń ústine, bul 3 mınýttiń bas-aıaǵynda jańa ǵana alańda jalǵyz-jalǵyz atoı salǵan 11 fýtbolshyǵa bapkerleri kıligip, aqyl-keńesterin úıip-tógedi. Bul da fýtbolǵa jat ereje. Bir oıynǵa bapker úshin beriletin múmkindik — oıyn aldy men eki taım arasyndaǵy 15 mınýttik úzilis. Basqa kezde 11 oıynshyǵa jolaýǵa eshkimniń haqysy joq. Sondyqtan da komandalardyń bas bapkerlerin alańǵa tym jaqyndatpaıtyn arnaıy syzyqtar syzylǵan;

— Oıyn kópshilikti tamsantardaı qyzyqty emes. Fınal ǵoı. Fınaldyń salmaǵy adam óltirerdeı. Kezdeısoq bolymsyz qatelik oıyn taǵdyryn sheship ketetinin ár fýtbolshy-aq túsinedi. Túsinedi de aıaǵyn sanap basady;

— Ispandardyń basymdyǵy biline bastady. Ásirese, sol qaptalda oınap jatqan Kýkýrelıanyń oıyny erekshe. Qaqpanyń aldyna dopty kóldeneń tastaýda Kýkýrelıa jarap tur. …Taǵy birin tastady. Dop qaqpaǵa soǵylyp edi Argentına qaqpashysy bul joly da qaıtardy;

— Birinshi taım aıaqtalmaı jatyp-aq Argentına quramasy eki oıynshysyn almastyrdy: Martınestiń ornyna Otamendı, Gonsalestiń ornyna Parades shyqty. Bul almastyrýlar olardyń tyǵyryqqa tirelip jatqanynan habar bergendeı;

— Taım aıaqtalysymen 200-ge tarta bozbala stadıonnyń jasyl alańynyń betine arnaıy daıyndaǵan oıýly jabýdy jaýyp jiberdi! Bir stadıonnyń kógalynan bir tal shóp te kórinbesteı etip jaýyp jiberetin jabý daıarlap qoıǵan uıymdastyrýshylarǵa tańdaı qaǵyp,tań qalasyń. Odan arǵy áreketter fýtbolǵa,onyń ishinde, fýtboldan álem chempıonatynyń fınalyna kóleńkesin túsiretin áreketter boldy: jabýdyń ústimen ártister bılep, án aıtatyn tuǵyrnamalar súırep ákelinip, fýtboldan álem chempıonatynyń fınaly án men bıge aınaldy. Bul álem chempıonaty qanshalyqty qyzyq pen shyjyqqa toly bolyp jatsa da, fınaldyq oıynnyń eki taımynyń arasynda sol jasyl alańda álgi bizdiń qazaqtar da ata-babasynyń sózindeı aıtatyn ShOÝ(saıqymazaq) bastaldy da ketti. Ol kelesi saǵattyń 20-shy mınýty bastalǵanda ǵana bitti. FIFA «biz eki taım arasyndaǵy úzilisti 15 emes,17 mınýtke ǵana sozdyq» degeni bos bylshyl. Úzilis quryǵanda 25-30 mınýtke sozyldy. Al, bul fýtbol erejesine,onyń ústine, 40 kúndik chempıonattyń fınalyna jasalǵan kóz kórip,qulaq estimegen zııankestik! «Ne ot jansyn,ne otqa ustaǵan as pissin!», deıdi eken túrikter. Solar aıtqandaı ol kúni 82 myń jankúıer ne fýtbol kórýge, ne án tyńdap, bıge bulǵańdaýlary kerek bolatyn;

— Ekinshi taım bastalysymen ıspandar taǵy da Argentına oıynshylaryn tyqsyryp kelip, qaqpaǵa qaýip tóndirdi. Taǵy da bir qudaı men qaqpashy Martınes saqtap qaldy;

— Birinshi ret Argentına buryshtama aldy. Messı tastady dopty. Buryshtama paıdaǵa aspady;

— Kórgen kózde jazyq joq: Ispanııa quramasynyń qaqpashysy Ýnaı Sımonnyń qaqpashylyq qolǵaby qyzyl tústi — ıspandar qyzyl jeıdemen oınap jatqan. Argentına quramasynyń qaqpashysy Emılıano Martınestiń kıgen qolǵaby aq tústi eken — Argentına aqqa tán jeıdemen oınady ǵoı;

— Argentına quramasy taǵy bir oıynshysyn almastyrdy. Iaǵnı, alǵashqy 11 oıynshy jaqsy oınaı almaı jatyr degen sóz. Ekinshi taımnyń jartysy da ótken joq;

— Ekinshi ret sýatqa barmaı turyp-aq Ispanııa da eki oıynshysyn almastyrdy. Negizgi shabylshy Mıkel Oıarsabeldiń ornyna Ferran Torres shyqty da,Fabıan Rýısti Pedrı almastyrdy;

— Oıyn fýtboldan góri eki jaqtyń qaqtyǵysyna kóp uqsap keledi. Biraq tóreshi oıyndy úze bermeı,ysqyryǵyn alaqanyna qysyp júr;

— Argentına taǵy oıynshy almastyrdy. Bul olardyń oıyndarynyń ketýiniń kete bastaǵanynyń belgisi;

— …Messı alań ortasynda arly-berli kógal taptap qana júr. Onyń dop kelse dúr silkinetinin bilemiz. Biraq doptyń oǵan tıgeninen tımegeni kóp. Kári arlan qorǵaýshylarǵa anda-sanda aıbat shegip qoıady. Biraq fýtbol zańy — ses kórsetý emes, qaqpaǵa dop soǵý ǵoı. Ol jaǵynan eki komanda da uıatty;

— Qarap otyryp Messıdi Maradonamen salystyryp qoıamyn. Meksıka men Italııada ótken álem chempıonattarynda kóz quryshymdy qandyrǵan Maradona da negizinen tym tómenge túspeı, alańnyń keýde tusynda júretin. Ol da ózine domalap kele qalar dopty kútetin. Doptyń ózi kelmese, bilegi men balaǵyn túrip tastap, ózi kirip ketetin top ortasyna. Sodan alyp shyǵatyn! Ala dopty aıaǵyna bir baılady ma,endi odan dopty tartyp alý — áı, múmkin emes-aý, múmkin emes! Qarsylastar qaqpasynyń aldynda quıyn turǵyzyp, burshaq jaýdyryp bir-aq tynatyn Maradona marqasqa! Biraq kezindegi Maradona men búgingi Messıdiń arasynda on jyldaı óte almas jas shamasy jatyr. Bul — bir dopty 20 adam qýalaǵan quıyn-perin básekede az jas emes;

— Ispanııa qylburaýdy odan ary buraı túsýde. Taǵy da dop Argentınanyń qaqpasyna qaraı zeńbirektiń oǵyndaı zýlap edi, Martınes qaǵyp úlgerdi. Bul qaqpashyń ázirge qaqpasyna salynǵan qara qulypty ashar emes! Fýtboldaǵy «Eń myqty qorǵanys — shabýyl!» bolsa,ol jaǵynan Argentına aqsap tur. Olar ilýde bir dop tıgende de Ispanııa qaqpasyn tek alystan kórip, oq atar jerge jetpeı keri qaıtyp jatyr;

— Oıynda barǵan saıyn dop tebý men aıaqtan tebý mıdaı aralasyp barady. Bul bir fýtbol men erejesiz jekpe-jektiń birikken jobasyndaı bolyp kórinip,júrekti muzdatyp qoıady. Myna jekpe-jektiń qorytyndysyn jobalaı almaı, jan alqymǵa tyǵylyp tur;

— Ispanııa qysqan ústine qysyp jatyr. Buryshtama berdi ıspandyqtar! Taǵy buryshtama! Taǵy! Argentınanyń jany áýpirimdep áreń qalyp jatyr;

— Ekinshi taım aıaqtaldy. Munda da tórt mınýt qosyldy. Sý bergennen ne paıda, ol ýaqyttar qosymsha ýaqyt bolyp, oıyndy uzartyp jatyr. Sol ýaqyttyń bárinde ıspandyqtar basymdyq kórsetti. Argentınanyń osy 98 mınýt boıy qalaı gol jibermegenin túsine almaı men otyrmyn;

— Úshinshi taım bastalǵan. Alańdaǵy oıynnyń qyzýy metall qaınatatyn peshterden kem bolmaı tur. Bir kezde… dop alýǵa umtylǵan ıspandyq qorǵaýshy Paý Kýbarsıge qaraı dopty bermeý úshin argentınalyq Eno Fernandes qanatsyz ushty. Biraq keshikti. Dopty Kýbarsı teýip úlgerdi. Fernandes óz qarqynyn toqtata almaı, Kýbarsıdi shalǵymen shalǵandaı jalp etkizdi. Kýbarsı aýada eki aınalyp baryp, jerge gúrs ete qaldy. Tóreshiniń ysqyryǵy da shyr etti. Sary qaǵazyn kórsete berip,qolyn qaltasyna qaıta salǵan bas tóreshi dereý qyzyl qaǵaz alyp shyqty. Osydan úsh mınýt buryn tóreshige daýys kóterip daýlasqany úshin sary qaǵaz alǵan Fernandes ekinshi sary qaǵazyn qyzylǵa aıyrbastap,alańnan qýyldy. Onsyz da tek qorǵanyp júrgen Argentına quramasy úshin bul osy sátte kesilgen «ólim jazasy» edi;

— Arada úsh mınótteı ótti me, ótpedi me, ıspandyqtar taǵy da Argentınanyń aıyp alańyna basyp kirdi. Osy kezde Pedro Porro oń qanattan qaqpa aldyna qalyqtatyp turyp dop tastady. Dopqa argentınanyń qorǵaýshylarymen birge ıspandyq jartylaı qorǵaýshy Nıko Ýılıams birge umtyldy. Dop jaqtaý syzyqtan endi asady-aý degen kezde Nıko Ýılıams dopty baspen keri qaıtaryp úlgerdi. Dop qaqpa aldynda baǵýsyz turǵan Ferran Torrestke dál keldi. Oıynnyń 61-shi mınýtinde ǵana alańǵa shyqqan ıspandyq shabýylshy sol aıaqpen-aq dopty qaqpa mańdaıshasyna tıer-tımes etip,torǵa top etkizdi! Oıynnyń taǵdyry sheshilgeni árkimge ártúrli sebeptermen belgili boldy. Men buǵan deıin de jarytyp shabýyl jasamaǵan,buǵan deıingi 96 mınýt boıy «a, qudaılap» áreń júrgen, buǵan deıin tolyq qurammen de eshteme tyndyrmaǵan, al osy sátte nebári 10 oıynshymen qalǵan Argentına qurama komandasynyń qaharmandyq tanytyp, oıyndy teńestirip ketetinine kúmándi edim;

— Solaı boldy. Qalǵan qysqasha bir jarym taımda bas kótergendeı bolǵanymen Argentına fýtbolshylary esepti ózgerte almady. Ysqyryqpen birge ıspandyq fýtbolshylar aspanǵa qarǵydy, argentınalyq oıynshylar jer baýyrlady;

— ÁLEM KÝBOGYN Ispanııa quramasynyń kapıtanyna FIFA-nyń prezıdenti D.Infantıno aparyp bermek bolyp edi oǵan moıynǵa medal ilýge belsene qatysqan AQSh prezıdenti D.Tramp jarmasty. Ekeýlep Kýbokty Rodrıge jetkizdi. Bul qımyldar FIFA zańyna qarsy bolatyn. Álem Kýbogyn tuǵyrdan jeńimpaz komandanyń kapıtany ózi baryp alýǵa ǵana qaqyly edi. Ony Infantınonyń ákelip berýi mindet emes bolatyn. Al, orta joldan Tramptyń qosarlana jabysýy FIFA zańyn osy chempıonatta …shi ret buzdy! Osynyń bári FIFA mańaıyndaǵy bolashaq shaıqastardyń alǵysharttary bolǵaly tur;

— Tarıhta tuńǵysh ret 48 komanda qatysyp, bas-aıaǵy 40 kúnge sozylǵan fýtboldan kezekti álem chempıonaty aıaqtaldy! Jaqsysy men jamany, tabysy men kemshiligi, qýanyshy men renishi egiz qozydaı qatar júrgen bul chempıonattyń qorytyndysyn shyǵarý bolashaqtyń sharýasy. О́zi oınamasa da syrttaı jospar quryp, qarap otyrǵan Qazaqstan fýtboly úshin de úırener jáne jadynda ustar kóp máseleler boldy. Ony elimizde fýtbolǵa jaýap beretin aqyldy azamattar qoıyn kitapshalaryna jazyp otyryp, zertteıdi dep úmittenemiz. Biz jýrnalıst qaýymy kórgenimiz ben bilgenimizdi sol jandar úshin jazyp,jarııalaımyz. Biz «oınaǵan» fýtbol osy. Bul birinshi taım ǵana. Alda taǵy bir taım bar. Kim biledi, bul «oıynnyń» da úshinshi,tórtinshi taımy bolyp qala ma? Oıyn sońy 11 metrlik aıyp dobyn tebisýge ulaspaıdy dep kim aıtty? Solarǵa saqadaı saı bolaıyq. Pikir qaıshylyǵy jaqsy nárse. Tek sol qaıshymen bir-birimizdiń tilimizdi qyrshyp almaıyq…

 

Nesip JÚNISBAIULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

sport jýrnalısi, jazýshy, sport qaıratkeri